Generic selectors
Exact matches only
Search in title
Search in content
Search in posts
Search in pages
Filter by Categories
Bez kategorii

Stara Dongola

Lokalizacja

Stara Dongola usytuowana jest w zakolu Nilu na jego prawym brzegu w miejscu w którym rzeka zaczyna odbijać w kierunku wschodnim. Po przeciwnej stronie Nilu znajduje się ujście Wadi Howar. Na północ od miasta rozciąga się zaś basen Letti, będący paleokorytem Nilu. Jest to teren idealnie nadający się do uprawy i będący gospodarczym zapleczem miasta.

Miasto zostało ufundowane bezpośrednio na stromym wzniesieniu skalanym bezpośrednio nad Nilem. Największy zasięg Dongoli obejmował obszar od ufortyfikowanej części miasta aż po teren na północ od klasztoru na komie H, na obszarze rozciągającym się na ponad 2 km.

Historia stanowiska

Początki miasta sięgają najprawdopodobniej V, lub nawet IV wieku. Zostało ono założone daleko od centrów królestwa Kush, za to pośrodku nowo powstałego królestwa Makurii. Łącznie z powstaniem miasta powstała także nekropola z wykutymi w skale grobowcami znajdującymi się na północ od miasta w pobliżu wzgórza Gebel Ghaddar. Dalszy rozwój miasta wiązał się z przyjęciem przez władców Makurii chrześcijaństwa w VI wieku. Ufortyfikowane miasto powstałe jeszcze przed przyjęciem chrześcijaństwa nie było w stanie pomieścić wielkich inwestycji sakralny, w związku z czym te najważniejsze, w tym kolejne katedry, powstawały poza murami miejskimi. W tym samym czasie, najprawdopodobniej przez biskupa Merkuriosa, ufundowany został klasztor około 1,5 km na północ od ufortyfikowanego miasta.

Włączenie do Makurii królestwa Nobadii, które nastąpiło w VI wieku doprowadziło do zbliżenia królestwa z bizantyjskim Egiptem. Wydarzenie to zaowocowało bliższymi kontaktami z biskupami chalcedońskim w Aleksandrii co z kolei doprowadziło do utworzenia biskupstwa w Makurii z siedzibą w Dongoli.

W VII wieku doszło do oblężenia Dongoli przez wojska arabskie podbitego przez Arabów Egiptu. Oblężenie zakończone niepowodzeniem doprowadziło do podpisania regulującego stosunki makurycko-egipskie traktatu zwanego baqtem, skutkowało również powstaniem pewnych zniszczeń wokół fortyfikacji. W ten sposób zniszczona została między innymi katedra, odbudowana dopiero za panowania królów Kaliduruta oraz Zachariasza. Na kolejne lata składa się harmonijny rozwój miasta, nie tylko pod względem nowo powstających założeń sakralnych, ale także zabudowy miejskiej na którą składają się między innymi okazałe piętrowe domy prywatne.

Za panowania królów Zachariasza i Georgiosa  w IX wieku powstał najbardziej okazały z kościołów – Kościół Krzyżowy będący jak dotychczas największą budowlą królestwa. W IX wieku powstał również nowy pałac królewski z salą tronową mieszczącą się na piętrze. Okres od IX do XI wieku jest okresem największej prosperity miasta. Dopiero koniec wieku XIII wiąże się z jej załamaniem. Ekspedycja króla Dawida w kierunku Morza Czerwonego oraz Asuanu doprowadziła do odwetu panujących w Egipcie Mameluków, których ekspedycja zdobyła miasto dokonując w nim znacznych zniszczeń. Zburzony został między innymi Kościół Krzyżowy. W skutek tejże ekspedycji Makuria została w znacznej mierze uzależniona od Egiptu.

Wiek XIV doprowadził do kolejnej zmiany w obliczu miasta. W 1317 roku sala tronowa królów makuryckich została zamieniona na meczet, a w 1364 roku w obliczu zagrożenia ze strony pustynnych plemion królowie Makurii przenieśli swoją siedzibę w okolicę Batn el-Hagar. W ten sposób Dongola utraciła status stolicy.

Miasto pozostało jednak we władaniu lokalnego króla zwanego mekkiem, który wXVI wieku został podporządkowany Sułtanatowi Fundż. W tym okresie kościoły powoli przestały być użytkowane, ich wnętrza wykorzystywane były do celów mieszkalnych lub gospodarczych. Zmieniło się też rozplanowanie miasta. Mury kamienne zostały oblicowane cegłą mułową, a z czasem dobudowywane były do nich budynki mieszkalne. Relacje podróżników mówią o wybudowanej na cytadeli meczetach, szkołach koranicznych oraz pałacu mekka.

Pomimo ograniczenia roli Dongoli, pozostała ona przynajmniej do końca XVII wieku ważnym ośrodkiem miejskim, jak również ważnym centrum handlowym. Koniec XVII wieku przyniósł dalszy upadek miasta, które w dalszych wiekach zostało przeniesione na wschód od meczetu – byłej sali tronowej.

Kres istnieniu miasta przyniosło opuszczenie go w XX wieku oraz przeniesienie się mieszkańców do dwóch sąsiednich wiosek – el-Ghaddar oraz Bukibul.

Historia badań

Stefan Jakobielski przy pracy w klasztorze na komie H. Fot. Tomasz Jakobielski

Stefan Jakobielski przy pracy w klasztorze na komie H. Fot. Tomasz Jakobielski

Po kampanii ratunkowej w Faras pod egidą UNESCO Kazimierz Michałowski otrzymał pozwolenie od Sudańskiej Służby Starożytności na rozpoczęcie badań w Starej Dongoli. Prace zostały rozpoczęte od sporządzenia map stanowiska przez Antoniego Ostasza, który poprowadził również prace w tak zwanym Kościele z Granitowymi Kolumnami w latach 1964-1966.

W roku 1967 kierownictwo misji przejął Stefan Jakobielski z kolei w 1987 roku prace na nekropolii w El-Ghaddar podjął Krzysztof Grzymski z misji Royal Ontario Museum. Aż do roku 1990 prace prowadzone przez polską misję koncentrowały się przede wszystkim na klasztorze na komie H. Od roku 1990 zapoczątkowana została kolejna misja, kierowana przez Włodzimierza Godlewskiego koncentrująca swoje prace na obwarowanej części miasta – tak zwanej Cytadeli. W 1994 roku prace na nekropoli kontynuowała misja Sudańskiej Służby Starożytności prowadzona przez Mahmuda et-Tayeba. Z kolei w 1995 roku badania na pobliskim komie E podjął Bogdan Żurawski z Zakładu Archeologii Śródziemnomorskiej PAN.

W 2010 kierownictwo nad pracami w Starej Dongoli przejął Włodzimierz Godlewski. Obecnie prace prowadzone są zarówno na klasztorze na komie H  jak i na Cytadeli.

Najważniejsze stanowiska

Klasztor na Komie H

Wnętrzne krypty Georgiosa w klasztorze na komie H. Fot. Wojciech Chmiel.

Klasztor na Komie H został ufundowany najprawdopodobniej w VI wieku za zachodnim obrzeżem miasta, ok. 1,5 km na północny-wschód od cytadeli. W skład otoczonego murem klasztoru wchodził też kościół – trzynawowa bazylika zwieńczona centralną wieżą. Plan kościoła bazował najprawdopodobniej na V-VI-wiecznych wzorcach bizantyjskich i nie ma swoich odpowiedników w Makurii.

Podczas prac wykopaliskowych odsłonięte zostały również zabudowania gospodarcze w północno-zachodniej części oraz tak zwane aneksy znajdujące się w zachodniej części klasztoru, służące zapewne pielgrzymom odwiedzającym klasztor. Północny aneks ma skomplikowaną strukturę i poddawany był zapewne wielokrotnie przebudowom. W jego wnętrzu najprawdopodobniej można wydzielić trzy osobne budowle wchodzące w jego skład. Pośród nich najprostszy w identyfikacji jest kościół Georgiosa, będący najprawdopodobniej kościołem kommemoratywnym.

Malowidło przedstawiające Kolegium Apostolskie w klasztorze na komie H. Fot. Tomasz Jakobielski.

Malowidła ścienne wschodzące w jego skład bardzo dobrze odpowiadają programem dekoracjom innych kościołów. W północno-wschodniej części aneksu znajdują się również krypty i mauzoleum biskupów wraz z sanktuariami wybudowanymi powyżej. Południowy aneks składa się z kilku sąsiadujących ze sobą pomieszczeń o nieustalonym jak dotąd przeznaczeniu. Ściany obu aneksów pokryte są ponad setką malowideł ściennych pochodzących z różnych okresów, przedstawiających całą paletę kompozycji, od malowideł typowych dla programu ikonograficznego kościoła po sceny rodzajowe.

Obecnie prace archeologiczne na terenie klasztoru prowadzone są w centralnej części na północ od kościoła klasztornego.

Sala tronowa – meczet

Meczet w starej Dongoli, wcześniej pradopodobnie Sala Tronowa królów Makurii. Fot. Marek Pietrzak.

Budowla znajdująca się na wyniesionej półce skalnej poza obrębem murów Cytadeli, po jej wschodniej stronie, w swojej ostatniej fazie użytkowania zamieniona została na meczet. Jej powstanie datuje się na wiek IX, jednak w czasie swojego istnienia wielokrotnie przebudowywana nie zachowała wiele ze swojego pierwotnego wyglądu. Obecnie meczet składa się z dwóch poziomów, pierwszego o niezwykle wysokich stropach sięgających 6,5 m, oraz drugiego do którego prowadzi monumentalna klatka schodowa. Na tym poziomie znajduje się centralne pomieszczenie, będące właściwą salą modlitwy w meczecie, w której podczas prac konserwatorskich odsłonięte zostały chrześcijańskie malowidła o programie ikonograficznym zbliżonym do typowego programu ikonograficznego kościołów makuryckich.

Stela fundacyjna znaleziona na piętrze wskazuje na datę konwersji budowli na meczet – rok 1317. Pierwotna funkcja budowli jest trudna do ustalenia. Istnieje możliwość, że była to budowla użytku publicznego. Jedną z wysuwanych interpretacji jest sala tronowa, świadczyć o tym może podobieństwo do sali tronowej bułgarskich carów w Sofii, która z kolei wzorowa była na budowlach bizantyjskich o podobnych charakterze. Przez wiele lat budynek był interpretowany jako kościół, na co wskazywać mógłby również program ikonograficzny malowideł znajdujących się w jego wnętrzu.

Katedra

Katedra, która zastąpiła wcześniej funkcjonującą katedrę na miejscu której zbudowano Kościół Krzyżowy znajduje się na północny-wschód od Kościoła Krzyżowego. Została najprawdopodobniej wzniesiona w VII wieku, jako że to na niej miała być wzorowana faraska katedra Paulosa. Nowa katedra zbudowana została na planie centralnym z pięcioma nawami oddzielonymi kolumnami. Prezbiterium z synthrononem flankowane było przez pastophoria. Katedra poprzedzona była nartexem, z kolei klatka schodowa jest dowodem na istnienie galerii ponad nawami. Nowa katedra była ważną fundacją wprowadzającą nowy plan makuryckiego kościoła, będącego najprawdopodobniej lokalną innowacja i powstała z połączenia planu centralnego z podziałem na nawy. Z tego powodu nowa katedra nie ma analogii w budownictwie bizantyjskim. W IX wieku doszło do przebudowy wnętrza kościoła. Kolumny zostały zastąpione filarami mającymi podtrzymywać łuki oraz centralną kopułę. Aranżacja przestrzeni nie uległa jednak większym zmianom. Katedra najprawdopodobniej funkcjonowała aż do XIV wieku kiedy to została opuszczona.

Kościół Krzyżowy

Pozostałości Kościoła Krzyżowego. Fot. Wojciech Chmiel.

Kościół Krzyżowy powstał na miejscu wcześniejszej katedry. Jest to największa budowla odkryta jak dotąd na terenie Makurii, mająca w przybliżeniu wymiary 37 m na 35 m i zwieńczona kopułą wznoszącą się najprawdopodobniej na wysokość 28 m. Kościół Krzyżowy zbudowany został z wypalanej cegły, natomiast wewnątrz ustawione były granitowe kolumny, pozostające widoczne na powierzchni do czasu przed rozpoczęciem badań. Jest to budowla centralna na planie krzyża z centralnie położonym cyborium. Wnętrze podzielone było na dwie części, wschodnia węższa część miała najprawdopodobniej upamiętniać „apostołów Makurii”, którzy z dużym prawdopodobieństwem zostali pochowani w tym miejscu. Przez to budowla ta wpisuję się w grupę budowli kommemoratywnych. Rozmiar i wyjątkowa forma Kościoła Krzyżowego mają świadczyć o tym, że jest to fundacja królewska. Być może była ona związana z królem Zachariaszem, który miałby ją ufundować z podzięce Bogu za powrót jego syna Georgiosa z Bagdadu w 835/6 roku. Także w tym kościele znajdował się monumentalny srebrny krzyż zdobyty przez Mameluków podczas najazdu na Dongolę w 1276 roku.

Pałac na cytadeli

Rozległa budowla o powierzchni 1200 m2 została usytuowana w oparciu o zachodni mur Cytadeli. Budowla ta została zbudowana z cegły wypalanej oraz mułowej najprawdopodobniej w VI wieku. Świadczą o tym fragmenty amfor znalezione wewnątrz. Pałac został w znacznej mierze uszkodzony po podboju Dongoli przez Mameluków w XIII wieku. Na szczególną uwagę zasługują ściany zewnętrzne zbudowane z bloków kamiennych, w których wmontowana została podstawy pod ławę w kształcie rzeźbionych lwów. Budowla została nazwana pałacem Ioannesa z powodu znajdującego się na łuku wejścia od strony północnej monogramu z tymże imieniem.

Kościół B.V

Kościół znajdujący się na południe od pałacu Ioannesa najprawdopodobniej należał do kompleksu budowli związanych z dworem królewskim i został ufundowany w IX wieku. Jego plan reprezentuje typ krzyża opisanego na prostokącie z nartexem poprzedzającym nawy. Kościół przykryty był kopułą wspartą na czterech filarach. Prezbiterium z synthrononem oddzielone było d nawy głównej częściowo zachowaną przegrodą ołtarzową, natomiast apsyda flankowana była przez pastophoria. Wnętrze kościoła pokryte jest dużą ilością malowideł oraz inskrypcji, które w najbliższej przyszłości zostaną opublikowane, jednak już teraz na ich podstawie można przypuszczać, że kościół poświęcony był archaniołowi Rafaelowi. Prace wykopaliskowe w kościele zostały zakończone w 2017 roku, nadal jednak trwają prace konserwatorskie i dokumentacyjne.

Bibliografia

Bagińska, D. 2008 Christian pottery from Old Dongola (Kom H), PAM 18 (Reports 2006 ), 361–375

Danys-Lasek, K. 2012 Dongola 2009: Pottery from Building I (Kom A), PAM 21 (Research 2009), 315–329

Danys-Lasek, K. 2014 Dongola: Pottery from Building B.VI (Site C.01), Season 2010-2011, PAM 23/1 (Research 2011), 311–322

Dobrowolski, J. 1991 The first church at Site “D” in Old Dongola (Sudan), ANM 5, 29–40

Dzierzbicka, D., Godlewski, W. (eds) Dongola 2012-2014. Fieldwork, Conservation and Site Management [=PCMA Excavation Series 3], Warsaw

El-Tayeb, M. 1994 Excavations at El-Ghaddar (Old Dongola) [in:] C. Bonnet (ed.), Études nubiennes. Conférence de Genève. Actes du VIIe Congrès international d’études nubiennes, 3–8 septembre 1990, II. Communications, Geneva: C. Bonnet, 65–82

Gartkiewicz, P.M. 1990 The Cathedral in Old Dongola and Its Antecedents [=Nubia 1; Dongola 2], Warsaw: PWN–Éditions scientifiques de Pologne

Gazda, D. 2008 The Monastery Church on Kom H in Old Dongola after two seasons of excavations in 2006, PAM 18 (Reports 2006 ), 349–360

Gazda, D. 2010 Excavations at the monastery church on Kom H at Old Dongola: 2002/3–2006, GAMAR 6, 41–60

Godlewski, W. 1982 The mosque building in Old Dongola [in:] P. van Moorsel (ed.), New Discoveries in Nubia. Proceedings of the Colloquium on Nubian Studies, the Hague, 1979 [=Egyptologische uitgaven 2], Leiden: Nederlands Instituut voor het Nabije Oosten, 21–28

Godlewski, W. 1990 The Cruciform Church site in Old Dongola. Sequence of buildings from the 6th to 18th century, Nubica 1–2, 511–534

Godlewski, W. 1991a Old Dongola 1988–1989. The House PCH.1, ANM 5, 79–101

Godlewski, W. 1991b The fortifications of Old Dongola. Report on the 1990 season, ANM 5, 103–128

Godlewski, W. 1996 Old Dongola. Kom A, 1995, PAM 7 (Reports 1995 ), 115–120

Godlewski, W. 1997 Old Dongola. Kom A, (1996), PAM 8 (Reports 1996 ), 179–187

Godlewski, W. 1998 The role of the Dongolese milieu in the Nubian church architecture [in:] M. Krause, S. Schaten (eds), THEMELIA. Spätantike und koptologische Studien, Peter Grossmann zum 65. Geburtstag [=Sprachen und Kulturen des christlichen Orients 3], Wiesbaden: Reichert Verlag, 127-142.

Godlewski, W. 1999 The earliest evidence of the settlement at Old Dongola [in:] S. Wenig (ed.), Studien zum antiken Sudan. Akten der 7. internationalen Tagung für meroitische Forschungen vom 14. bis 19. September 1992 in Gosen/bei Berlin [=Meroitica 15], Wiesbaden: Harrassowitz Verlag, 554–559

Godlewski, W. 2000 Old Dongola. Kom A, 1999, PAM 11 (Reports 1999 ), 197–206

Godlewski, W. 2002a Introduction to the Golden Age of Makuria (9th–11th cent.), Africana Bulletin 50, 75–98

Godlewski, W. 2002b Old Dongola. Kom A, 2001, PAM 13 (Reports 2001 ), 203–216

Godlewski, W. 2004a Old Dongola. Kom A (Acropolis), 2003, PAM 15 (Reports 2003 ), 193–215

Godlewski, W. 2004b Old Dongola [in:] D.A. Welsby, J.R. Anderson (eds), Sudan. Ancient Treasures. An Exhibition of Recent Discoveries from the Sudan National Museum , London: British Museum Press, 208–213

Godlewski, W. 2006a The churches of Dongola, their origin and importance in the general line of development of church architecture in Makuria [in:] I. Caneva, A. Roccati (eds), Acta Nubica. Proceedings of the X International Conference of Nubian Studies, Rome 9–14 September 2002, Rome: Istituto Poligrafico e Zecca dello Stato, 263–286

Godlewski, W. 2010 Old Dongola. Kom A (Citadel), 2007, PAM 19 (Reports 2007 ), 313–326

Godlewski, W. 2011 Mosaic floor from the sanctuary of the EC.II cathedral in Dongola [in:] H. Meyza, I. Zych (eds), Classica Orientalia. Essays Presented to Wiktor Andrzej Daszewski on his 75th Birthday , Warsaw: PCMA UW; DiG, 193–198

Godlewski, W. 2012 Dongola 2008–2009, PAM 21 (Research 2009 ), 289–314

Godlewski, W. 2013a Archbishop Georgios of Dongola. Socio-political change in the Kingdom of Makuria in the second half of the 11th century, PAM 22 (Research 2010), 663–677

Godlewski, W. 2013b Dongola – Ancient Tungul. Archaeological Guide. [=PCMA Archaeologica Guides, 1], Warsaw

Godlewski W. 2014 Dongola 2010–2011, PAM 23/1 (Research 2011), 265–284

Godlewski, W., Mahler, R. 2015 Dongola. Seasons in 2012-2013. Appendix: The Skeletal Remains from the Sanctuary of Anna in the Monastery on Kom H, PAM 24/1 (Research), 325-343

Godlewski, W., Mahler, R., Czaja-Szewczak, B. 2012 Crypts 1 and 2 in the Northwest Annex of the Monastery on Kom H in Dongola. Report on the exploration in 2009, PAM 21 (Research 2009 ), 338-360

Godlewski, W., Medeksza, S. 1987 The so-called Mosque Building in Old Dongola (Sudan). A structural analysis, ANM 2, 185–205

Grossmann, P. 2001 Bemerkungen zur Kirchenarchitektur in Old Dongola am Rande eines Buches von Przemysław M. Gartkiewicz [in:] S. Jakobielski, P.O. Scholz (eds), Dongola-Studien. 35 Jahre polnischer Forschungen im Zentrum des makuritischen Reiches [=Bibliotheca nubica et aethiopica 7], Warsaw: ZAŚ PAN, 387–393

Jakobielski, S. 1982a A rock-cut tomb in el-Ghaddar [in:] N.B. Millet, A.L. Kelley (eds), Meroitic Studies. Proceedings of the Third International Meroitic Conference , Toronto, 1977 [=Meroitica 6], Berlin: Akademie-Verlag, 175–177

Jakobielski, S. 1982b Polish excavations at Old Dongola in 1976 and 1978 [in:] J.M. Plumley (ed.), Nubian Studies. Proceedings of the Symposium for Nubian Studies, Selwyn College, Cambridge, 1978, Warminster: Aris & Phillips, 116–126

Jakobielski, S. 1982c Polish Excavations In Old Dongola 1978/79 – 1982 [in:] (ed.) M.Krause, Nubishe Studien. Tagungsakten der 5. Internationalen Konferenz der International Society for Nubian Studies, Heidelberg, 22-25 September 1982, Meinz, 299-310

Jakobielski, S. 1993 Old Dongola, 1991–1992, PAM 4 (Reports 1992 ), 98–110

Jakobielski, S. 2001a 35 years of Polish excavations at Old Dongola. A factfile [in:] S. Jakobielski, P.O. Scholz (eds), Dongola-Studien. 35 Jahre polnischer Forschungen im Zentrum des makuritischen Reiches [=Bibliotheca nubica et aethiopica 7], Warsaw: ZAŚ PAN, 1–48

Jakobielski, S. 2001b Das Kloster der Heiligen Dreifaltigkeit. Bauphasen des nordwestlichen Anbaus [in:] S. Jakobielski, P.O. Scholz (eds), Dongola-Studien. 35 Jahre polnischer Forschungen im Zentrum des makuritischen Reiches [=Bibliotheca nubica et aethiopica 7], Warsaw: ZAŚ PAN, 141–168

Jakobielski, S. 2008 The Holy Trinity Monastery in Old Dongola [in:] W. Godlewski, A. Łajtar (eds), Between the Cataracts. Proceedings of the 11th International Conference for Nubian Studies, Warsaw University, 27 August–2 October 2006, I. Main Papers [=PAM Supplement Series 2.1], Warsaw: Warsaw University Press, 283–302

Jakobielski, S., Martens-Czarnecka, M. 2008 Old Dongola. Fieldwork, season 2005/2006 and 2006, PAM 18 (Reports 2006), 325–342

Jakobielski, S., Medeksza, S. 1990 The North-West Church at Old Dongola [in:] W. Godlewski (ed.), Coptic Studies. Acts of the Third International Congress of Coptic Studies, Warsaw, 20–25 August, 1984 , Warsaw: Éditions scientifiques de Pologne, 165–174

Jakobielski, S., Scholz, P.O. (eds) 2001 Dongola-Studien. 35 Jahre polnischer Forschungen im Zentrum des makuritischen Reiches [=Bibliotheca nubica et aethiopica 7], Warsaw: ZAŚ PAN

Jakobielski, S., van der Vliet, J. 2011 From Aswan to Dongola: The epitaph of bishop Joseph (died AD 668) [in:] A. Łajtar, J. van der Vliet (eds), Nubian Voices. Studies in Christian Nubian Culture [=JJP Supplement 15], Warsaw: Journal of Juristic Papyrology, 15–35

Łajtar, A. 1997 Greek funerary inscriptions from Old Dongola: General note, Oriens Christianus 81, 107–126

Łajtar, A.  2002 Georgios, Archbishop of Dongola († 1113) and his epitaph [in:] T. Derda, J. Urbanik, M. Węcowski (eds), Euergesias Charin. Studies Presented to Benedetto Bravo and Ewa Wipszycka by Their Disciples [=JJP Supplement 1], Warsaw: Fundacja im. Rafała Taubenschlaga, 159–192

Łajtar, A.  2011 New finds of Greek epitaphs at Dongola [in:] A. Łajtar, J. van der Vliet (eds), Nubian Voices. Studies in Christian Nubian Culture [=JJP Supplement 15], Warsaw: Fundacja im. Rafała Taubenschlaga, 37–94

Łajtar, A. 2014 Dongola 2010: Epigraphic Report, PAM 23/1 (Research 2011), 285–295

Łajtar, A. 2015 Wall inscriptions in the Southwest Annex to the Monastery on Kom H at Dongola: report on work in the 2013 season, PAM 24/1 (Research), 344–351

Łajtar, A., van der Vliet, J. 2012 Wall inscriptions in a burial vault under the Northwest Annex of the Monastery on Kom H (Dongola 2009), PAM 21 (Research 2009 ), 330–337

Łaptaś, M. 1999 Comments on wall paintings from “House A” in Old Dongola [in:] S. Emmel, M. Krause, S.G. Richter, S. Schaten (eds), Ägypten und Nubien in spätantiker und christlicher Zeit. Akten des 6. Internationalen Koptologenkongresses, Münster, 20.–26. Juli 1996, II. Schrifttum, Sprache und Gedankenwelt [=Sprachen und Kulturen des christlichen Orients 6.2], Wiesbaden: Reichert, 230–237

Martens-Czarnecka, M. 2001 Wall paintings discovered in Old Dongola [in:] S. Jakobielski, P.O. Scholz (eds), Dongola-Studien. 35 Jahre polnischer Forschungen im Zentrum des makuritischen Reiches [=Bibliotheca nubica et aethiopica 7], Warsaw: ZAŚ PAN, 253–284

Martens-Czarnecka, M. 2011 The Wall Paintings from the Monastery on Kom H in Dongola [=Nubia 3; Dongola 3; PAM Monograph Series 3], transl. by B. Gostyńska, Warsaw: Warsaw University Press; PCMA UW

Obłuski, A. 2014 Excavation at Site C.01 on the Citadel of Tungul (Old Dongola), Sudan: Preliminary Report, PAM 23/1 (Research 2011), 296–310

Obłuski, A., Godlewski, W., Kołataj, W., Medeksza, S., Calaforra-Rzepka, C. 2013 The Mosque Building in Dongola — conservation and revitalization project, PAM 22 (Research 2010 ), 248–272

Osypińska, M. 2013 Archaeozoological research on animal remains from excavations in Dongola (Sudan) in 2010, PAM 22 (Research 2010 ), 229–247

Pluskota, K. 1990 Early Christian pottery from Old Dongola [in:] W. Godlewski (ed.), Coptic Studies. Acts of the Third International Congress of Coptic Studies , Warsaw, 20–25 August, 1984 , Warsaw: Éditions scientifiques de Pologne, 315–333

Pluskota, K.  1991 Dongola. A pottery production centre from the Early Christian period [in:] W. Godlewski (ed.), Coptic and Nubian Pottery. International Workshop, Nieborów, August 29–31, 1988, II [=National Museum in Warsaw Occasional Paper 2], Warsaw: National Museum in Warsaw, 34–56

Pluskota, K. 2001 The kiln sites of Old Dongola [in:] S. Jakobielski, P.O. Scholz (eds), Dongola-Studien. 35 Jahre polnischer Forschungen im Zentrum des makuritischen Reiches [=Bibliotheca nubica et aethiopica 7], Warsaw: ZAŚ PAN, 357–365

Pluskota, K. 2010 The pottey from Old Dongola — selected questions [in:] W. Godlewski, A. Łajtar (eds), Between the Cataracts. Proceedings of the 11th International Conference for Nubian Studies, Warsaw University, 27 August–2 October 2006, II.2. Session Papers [=PAM Supplement Series 2.2/2], Warsaw: Warsaw University Press, 255–261

Promińska, E. 1979 Human skeletal remains from the Church of the Granite Columns and the Cruciform Church at Old Dongola (Sudan), Études et travaux 11, 151–178

Ryl-Preibisz, I. 2001 Elements of architectural decoration from Old Dongola [in:] S. Jakobielski, P.O. Scholz (eds), Dongola-Studien. 35 Jahre polnischer Forschungen im Zentrum des makuritischen Reiches [=Bibliotheca nubica et aethiopica 7], Warsaw: ZAŚ PAN, 367–385

Scholz, P.O. 2001 Randbemerkungen zur liturgisch-kultischen Funktion des Xenodochiums des Dreifaltigkeitsklosters in Alt-Dongola [in:] S. Jakobielski, Scholz, P.O. (eds)., Dongola-Studien. 35 Jahre polnischer Forschungen im Zentrum des makuritischen Reiches [=Bibliotheca nubica et aethiopica 7], Warsaw: ZAŚ PAN, 169–251

Then-Obłuska J. 2013 Medieval transcultural medium: beads and pendants from Makurian and post- Makurian Dongola in Nubia, PAM 22 (Research 2010 ), 679–720

Zielińska, D. 2004 The painted decoration of the Cruciform Building in Dongola. Preliminary report, PAM 15 (Reports 2003 ), 216–223

Zielińska, D. 2010 Edifice without parallel: Cruciform Building on the Old Dongola citadel [in:] W. Godlewski, A. Łajtar (eds), Between the Cataracts. Proceedings of the 11th International Conference for Nubian Studies, Warsaw University, 27 August–2 October 2006, II.2. Session Papers [=PAM Supplement Series2.2/2], Warsaw: Warsaw University Press, 695–704

Żurawski, B. 1994 The service area in north-eastern corner of the Monastery on Kom H in Old Dongola. A preliminary report, Nubica 3/1, 319–360

1995 Old Dongola. The Mosaic Church (Kom E) 1993/94, PAM 6 (Reports 1994), 98–108

Żurawski, B. 1997a The cemeteries of Dongola. A preliminary report [in:] Actes de la VIIIe Conférence Internationale des Études Nubiennes, Lille 11–17 septembre 1994, II. Découvertes archéologiques [=CRIPEL 17.2], Villeneuve-d’Ascq: Université Charles-de-Gaulle – Lille III, 195–210

Żurawski, B. 1997b The Early Church on Kom E near Old Dongola. Excavations of 1993 and 1994 seasons [in:] Actes de la VIIIe Conférence Internationale des Études Nubiennes, Lille 11–17 septembre 1994, II. Découvertes archéologiques [=CRIPEL 17.2], Villeneuve-d’Ascq: Université Charles-de-Gaulle – Lille III, 181–193

Żurawski, B. 1999 The monastery on Kom H in Old Dongola. The monks’ graves. A preliminary report, Nubica 4–5, 201–253

Żurawski, B. 2001 Dongola, the city of the Makurians (literary sources to 1956) [in:] S. Jakobielski, P.O. Scholz (eds), Dongola-Studien. 35 Jahre polnischer Forschungen im Zentrum des makuritischen Reiches [=Bibliotheca nubica et aethiopica 7], Warsaw: ZAŚ PAN, 75–140

Żurawski, B., El-Tayeb, M. 1994 The Christian cemetery of Jebel Ghaddar North, Nubica 3/1, 297–317

Galeria

Lokalizacja

Stara Dongola usytuowana jest w zakolu Nilu na jego prawym brzegu w miejscu w którym rzeka zaczyna odbijać w kierunku wschodnim. Po przeciwnej stronie Nilu znajduje się ujście Wadi Howar. Na północ od miasta rozciąga się zaś basen Letti, będący paleokorytem Nilu. Jest to teren idealnie nadający się do uprawy i będący gospodarczym zapleczem miasta.

Miasto zostało ufundowane bezpośrednio na stromym wzniesieniu skalanym bezpośrednio nad Nilem. Największy zasięg Dongoli obejmował obszar od ufortyfikowanej części miasta aż po teren na północ od klasztoru na komie H, na obszarze rozciągającym się na ponad 2 km.

Historia stanowiska

Początki miasta sięgają najprawdopodobniej V, lub nawet IV wieku. Zostało ono założone daleko od centrów królestwa Kush, za to pośrodku nowo powstałego królestwa Makurii. Łącznie z powstaniem miasta powstała także nekropola z wykutymi w skale grobowcami znajdującymi się na północ od miasta w pobliżu wzgórza Gebel Ghaddar. Dalszy rozwój miasta wiązał się z przyjęciem przez władców Makurii chrześcijaństwa w VI wieku. Ufortyfikowane miasto powstałe jeszcze przed przyjęciem chrześcijaństwa nie było w stanie pomieścić wielkich inwestycji sakralny, w związku z czym te najważniejsze, w tym kolejne katedry, powstawały poza murami miejskimi. W tym samym czasie, najprawdopodobniej przez biskupa Merkuriosa, ufundowany został klasztor około 1,5 km na północ od ufortyfikowanego miasta.

Włączenie do Makurii królestwa Nobadii, które nastąpiło w VI wieku doprowadziło do zbliżenia królestwa z bizantyjskim Egiptem. Wydarzenie to zaowocowało bliższymi kontaktami z biskupami chalcedońskim w Aleksandrii co z kolei doprowadziło do utworzenia biskupstwa w Makurii z siedzibą w Dongoli.

W VII wieku doszło do oblężenia Dongoli przez wojska arabskie podbitego przez Arabów Egiptu. Oblężenie zakończone niepowodzeniem doprowadziło do podpisania regulującego stosunki makurycko-egipskie traktatu zwanego baqtem, skutkowało również powstaniem pewnych zniszczeń wokół fortyfikacji. W ten sposób zniszczona została między innymi katedra, odbudowana dopiero za panowania królów Kaliduruta oraz Zachariasza. Na kolejne lata składa się harmonijny rozwój miasta, nie tylko pod względem nowo powstających założeń sakralnych, ale także zabudowy miejskiej na którą składają się między innymi okazałe piętrowe domy prywatne.

Za panowania królów Zachariasza i Georgiosa  w IX wieku powstał najbardziej okazały z kościołów – Kościół Krzyżowy będący jak dotychczas największą budowlą królestwa. W IX wieku powstał również nowy pałac królewski z salą tronową mieszczącą się na piętrze. Okres od IX do XI wieku jest okresem największej prosperity miasta. Dopiero koniec wieku XIII wiąże się z jej załamaniem. Ekspedycja króla Dawida w kierunku Morza Czerwonego oraz Asuanu doprowadziła do odwetu panujących w Egipcie Mameluków, których ekspedycja zdobyła miasto dokonując w nim znacznych zniszczeń. Zburzony został między innymi Kościół Krzyżowy. W skutek tejże ekspedycji Makuria została w znacznej mierze uzależniona od Egiptu.

Wiek XIV doprowadził do kolejnej zmiany w obliczu miasta. W 1317 roku sala tronowa królów makuryckich została zamieniona na meczet, a w 1364 roku w obliczu zagrożenia ze strony pustynnych plemion królowie Makurii przenieśli swoją siedzibę w okolicę Batn el-Hagar. W ten sposób Dongola utraciła status stolicy.

Miasto pozostało jednak we władaniu lokalnego króla zwanego mekkiem, który wXVI wieku został podporządkowany Sułtanatowi Fundż. W tym okresie kościoły powoli przestały być użytkowane, ich wnętrza wykorzystywane były do celów mieszkalnych lub gospodarczych. Zmieniło się też rozplanowanie miasta. Mury kamienne zostały oblicowane cegłą mułową, a z czasem dobudowywane były do nich budynki mieszkalne. Relacje podróżników mówią o wybudowanej na cytadeli meczetach, szkołach koranicznych oraz pałacu mekka.

Pomimo ograniczenia roli Dongoli, pozostała ona przynajmniej do końca XVII wieku ważnym ośrodkiem miejskim, jak również ważnym centrum handlowym. Koniec XVII wieku przyniósł dalszy upadek miasta, które w dalszych wiekach zostało przeniesione na wschód od meczetu – byłej sali tronowej.

Kres istnieniu miasta przyniosło opuszczenie go w XX wieku oraz przeniesienie się mieszkańców do dwóch sąsiednich wiosek – el-Ghaddar oraz Bukibul.

Historia badań

Stefan Jakobielski przy pracy w klasztorze na komie H. Fot. Tomasz Jakobielski

Stefan Jakobielski przy pracy w klasztorze na komie H. Fot. Tomasz Jakobielski

Po kampanii ratunkowej w Faras pod egidą UNESCO Kazimierz Michałowski otrzymał pozwolenie od Sudańskiej Służby Starożytności na rozpoczęcie badań w Starej Dongoli. Prace zostały rozpoczęte od sporządzenia map stanowiska przez Antoniego Ostasza, który poprowadził również prace w tak zwanym Kościele z Granitowymi Kolumnami w latach 1964-1966.

W roku 1967 kierownictwo misji przejął Stefan Jakobielski z kolei w 1987 roku prace na nekropolii w El-Ghaddar podjął Krzysztof Grzymski z misji Royal Ontario Museum. Aż do roku 1990 prace prowadzone przez polską misję koncentrowały się przede wszystkim na klasztorze na komie H. Od roku 1990 zapoczątkowana została kolejna misja, kierowana przez Włodzimierza Godlewskiego koncentrująca swoje prace na obwarowanej części miasta – tak zwanej Cytadeli. W 1994 roku prace na nekropoli kontynuowała misja Sudańskiej Służby Starożytności prowadzona przez Mahmuda et-Tayeba. Z kolei w 1995 roku badania na pobliskim komie E podjął Bogdan Żurawski z Zakładu Archeologii Śródziemnomorskiej PAN.

W 2010 kierownictwo nad pracami w Starej Dongoli przejął Włodzimierz Godlewski. Obecnie prace prowadzone są zarówno na klasztorze na komie H  jak i na Cytadeli.

Najważniejsze stanowiska

Klasztor na Komie H

Wnętrzne krypty Georgiosa w klasztorze na komie H. Fot. Wojciech Chmiel.

Klasztor na Komie H został ufundowany najprawdopodobniej w VI wieku za zachodnim obrzeżem miasta, ok. 1,5 km na północny-wschód od cytadeli. W skład otoczonego murem klasztoru wchodził też kościół – trzynawowa bazylika zwieńczona centralną wieżą. Plan kościoła bazował najprawdopodobniej na V-VI-wiecznych wzorcach bizantyjskich i nie ma swoich odpowiedników w Makurii.

Podczas prac wykopaliskowych odsłonięte zostały również zabudowania gospodarcze w północno-zachodniej części oraz tak zwane aneksy znajdujące się w zachodniej części klasztoru, służące zapewne pielgrzymom odwiedzającym klasztor. Północny aneks ma skomplikowaną strukturę i poddawany był zapewne wielokrotnie przebudowom. W jego wnętrzu najprawdopodobniej można wydzielić trzy osobne budowle wchodzące w jego skład. Pośród nich najprostszy w identyfikacji jest kościół Georgiosa, będący najprawdopodobniej kościołem kommemoratywnym.

Malowidło przedstawiające Kolegium Apostolskie w klasztorze na komie H. Fot. Tomasz Jakobielski.

Malowidła ścienne wschodzące w jego skład bardzo dobrze odpowiadają programem dekoracjom innych kościołów. W północno-wschodniej części aneksu znajdują się również krypty i mauzoleum biskupów wraz z sanktuariami wybudowanymi powyżej. Południowy aneks składa się z kilku sąsiadujących ze sobą pomieszczeń o nieustalonym jak dotąd przeznaczeniu. Ściany obu aneksów pokryte są ponad setką malowideł ściennych pochodzących z różnych okresów, przedstawiających całą paletę kompozycji, od malowideł typowych dla programu ikonograficznego kościoła po sceny rodzajowe.

Obecnie prace archeologiczne na terenie klasztoru prowadzone są w centralnej części na północ od kościoła klasztornego.

Sala tronowa – meczet

Meczet w starej Dongoli, wcześniej pradopodobnie Sala Tronowa królów Makurii. Fot. Marek Pietrzak.

Budowla znajdująca się na wyniesionej półce skalnej poza obrębem murów Cytadeli, po jej wschodniej stronie, w swojej ostatniej fazie użytkowania zamieniona została na meczet. Jej powstanie datuje się na wiek IX, jednak w czasie swojego istnienia wielokrotnie przebudowywana nie zachowała wiele ze swojego pierwotnego wyglądu. Obecnie meczet składa się z dwóch poziomów, pierwszego o niezwykle wysokich stropach sięgających 6,5 m, oraz drugiego do którego prowadzi monumentalna klatka schodowa. Na tym poziomie znajduje się centralne pomieszczenie, będące właściwą salą modlitwy w meczecie, w której podczas prac konserwatorskich odsłonięte zostały chrześcijańskie malowidła o programie ikonograficznym zbliżonym do typowego programu ikonograficznego kościołów makuryckich.

Stela fundacyjna znaleziona na piętrze wskazuje na datę konwersji budowli na meczet – rok 1317. Pierwotna funkcja budowli jest trudna do ustalenia. Istnieje możliwość, że była to budowla użytku publicznego. Jedną z wysuwanych interpretacji jest sala tronowa, świadczyć o tym może podobieństwo do sali tronowej bułgarskich carów w Sofii, która z kolei wzorowa była na budowlach bizantyjskich o podobnych charakterze. Przez wiele lat budynek był interpretowany jako kościół, na co wskazywać mógłby również program ikonograficzny malowideł znajdujących się w jego wnętrzu.

Katedra

Katedra, która zastąpiła wcześniej funkcjonującą katedrę na miejscu której zbudowano Kościół Krzyżowy znajduje się na północny-wschód od Kościoła Krzyżowego. Została najprawdopodobniej wzniesiona w VII wieku, jako że to na niej miała być wzorowana faraska katedra Paulosa. Nowa katedra zbudowana została na planie centralnym z pięcioma nawami oddzielonymi kolumnami. Prezbiterium z synthrononem flankowane było przez pastophoria. Katedra poprzedzona była nartexem, z kolei klatka schodowa jest dowodem na istnienie galerii ponad nawami. Nowa katedra była ważną fundacją wprowadzającą nowy plan makuryckiego kościoła, będącego najprawdopodobniej lokalną innowacja i powstała z połączenia planu centralnego z podziałem na nawy. Z tego powodu nowa katedra nie ma analogii w budownictwie bizantyjskim. W IX wieku doszło do przebudowy wnętrza kościoła. Kolumny zostały zastąpione filarami mającymi podtrzymywać łuki oraz centralną kopułę. Aranżacja przestrzeni nie uległa jednak większym zmianom. Katedra najprawdopodobniej funkcjonowała aż do XIV wieku kiedy to została opuszczona.

Kościół Krzyżowy

Pozostałości Kościoła Krzyżowego. Fot. Wojciech Chmiel.

Kościół Krzyżowy powstał na miejscu wcześniejszej katedry. Jest to największa budowla odkryta jak dotąd na terenie Makurii, mająca w przybliżeniu wymiary 37 m na 35 m i zwieńczona kopułą wznoszącą się najprawdopodobniej na wysokość 28 m. Kościół Krzyżowy zbudowany został z wypalanej cegły, natomiast wewnątrz ustawione były granitowe kolumny, pozostające widoczne na powierzchni do czasu przed rozpoczęciem badań. Jest to budowla centralna na planie krzyża z centralnie położonym cyborium. Wnętrze podzielone było na dwie części, wschodnia węższa część miała najprawdopodobniej upamiętniać „apostołów Makurii”, którzy z dużym prawdopodobieństwem zostali pochowani w tym miejscu. Przez to budowla ta wpisuję się w grupę budowli kommemoratywnych. Rozmiar i wyjątkowa forma Kościoła Krzyżowego mają świadczyć o tym, że jest to fundacja królewska. Być może była ona związana z królem Zachariaszem, który miałby ją ufundować z podzięce Bogu za powrót jego syna Georgiosa z Bagdadu w 835/6 roku. Także w tym kościele znajdował się monumentalny srebrny krzyż zdobyty przez Mameluków podczas najazdu na Dongolę w 1276 roku.

Pałac na cytadeli

Rozległa budowla o powierzchni 1200 m2 została usytuowana w oparciu o zachodni mur Cytadeli. Budowla ta została zbudowana z cegły wypalanej oraz mułowej najprawdopodobniej w VI wieku. Świadczą o tym fragmenty amfor znalezione wewnątrz. Pałac został w znacznej mierze uszkodzony po podboju Dongoli przez Mameluków w XIII wieku. Na szczególną uwagę zasługują ściany zewnętrzne zbudowane z bloków kamiennych, w których wmontowana została podstawy pod ławę w kształcie rzeźbionych lwów. Budowla została nazwana pałacem Ioannesa z powodu znajdującego się na łuku wejścia od strony północnej monogramu z tymże imieniem.

Kościół B.V

Kościół znajdujący się na południe od pałacu Ioannesa najprawdopodobniej należał do kompleksu budowli związanych z dworem królewskim i został ufundowany w IX wieku. Jego plan reprezentuje typ krzyża opisanego na prostokącie z nartexem poprzedzającym nawy. Kościół przykryty był kopułą wspartą na czterech filarach. Prezbiterium z synthrononem oddzielone było d nawy głównej częściowo zachowaną przegrodą ołtarzową, natomiast apsyda flankowana była przez pastophoria. Wnętrze kościoła pokryte jest dużą ilością malowideł oraz inskrypcji, które w najbliższej przyszłości zostaną opublikowane, jednak już teraz na ich podstawie można przypuszczać, że kościół poświęcony był archaniołowi Rafaelowi. Prace wykopaliskowe w kościele zostały zakończone w 2017 roku, nadal jednak trwają prace konserwatorskie i dokumentacyjne.

Bibliografia

Bagińska, D. 2008 Christian pottery from Old Dongola (Kom H), PAM 18 (Reports 2006 ), 361–375

Danys-Lasek, K. 2012 Dongola 2009: Pottery from Building I (Kom A), PAM 21 (Research 2009), 315–329

Danys-Lasek, K. 2014 Dongola: Pottery from Building B.VI (Site C.01), Season 2010-2011, PAM 23/1 (Research 2011), 311–322

Dobrowolski, J. 1991 The first church at Site “D” in Old Dongola (Sudan), ANM 5, 29–40

Dzierzbicka, D., Godlewski, W. (eds) Dongola 2012-2014. Fieldwork, Conservation and Site Management [=PCMA Excavation Series 3], Warsaw

El-Tayeb, M. 1994 Excavations at El-Ghaddar (Old Dongola) [in:] C. Bonnet (ed.), Études nubiennes. Conférence de Genève. Actes du VIIe Congrès international d’études nubiennes, 3–8 septembre 1990, II. Communications, Geneva: C. Bonnet, 65–82

Gartkiewicz, P.M. 1990 The Cathedral in Old Dongola and Its Antecedents [=Nubia 1; Dongola 2], Warsaw: PWN–Éditions scientifiques de Pologne

Gazda, D. 2008 The Monastery Church on Kom H in Old Dongola after two seasons of excavations in 2006, PAM 18 (Reports 2006 ), 349–360

Gazda, D. 2010 Excavations at the monastery church on Kom H at Old Dongola: 2002/3–2006, GAMAR 6, 41–60

Godlewski, W. 1982 The mosque building in Old Dongola [in:] P. van Moorsel (ed.), New Discoveries in Nubia. Proceedings of the Colloquium on Nubian Studies, the Hague, 1979 [=Egyptologische uitgaven 2], Leiden: Nederlands Instituut voor het Nabije Oosten, 21–28

Godlewski, W. 1990 The Cruciform Church site in Old Dongola. Sequence of buildings from the 6th to 18th century, Nubica 1–2, 511–534

Godlewski, W. 1991a Old Dongola 1988–1989. The House PCH.1, ANM 5, 79–101

Godlewski, W. 1991b The fortifications of Old Dongola. Report on the 1990 season, ANM 5, 103–128

Godlewski, W. 1996 Old Dongola. Kom A, 1995, PAM 7 (Reports 1995 ), 115–120

Godlewski, W. 1997 Old Dongola. Kom A, (1996), PAM 8 (Reports 1996 ), 179–187

Godlewski, W. 1998 The role of the Dongolese milieu in the Nubian church architecture [in:] M. Krause, S. Schaten (eds), THEMELIA. Spätantike und koptologische Studien, Peter Grossmann zum 65. Geburtstag [=Sprachen und Kulturen des christlichen Orients 3], Wiesbaden: Reichert Verlag, 127-142.

Godlewski, W. 1999 The earliest evidence of the settlement at Old Dongola [in:] S. Wenig (ed.), Studien zum antiken Sudan. Akten der 7. internationalen Tagung für meroitische Forschungen vom 14. bis 19. September 1992 in Gosen/bei Berlin [=Meroitica 15], Wiesbaden: Harrassowitz Verlag, 554–559

Godlewski, W. 2000 Old Dongola. Kom A, 1999, PAM 11 (Reports 1999 ), 197–206

Godlewski, W. 2002a Introduction to the Golden Age of Makuria (9th–11th cent.), Africana Bulletin 50, 75–98

Godlewski, W. 2002b Old Dongola. Kom A, 2001, PAM 13 (Reports 2001 ), 203–216

Godlewski, W. 2004a Old Dongola. Kom A (Acropolis), 2003, PAM 15 (Reports 2003 ), 193–215

Godlewski, W. 2004b Old Dongola [in:] D.A. Welsby, J.R. Anderson (eds), Sudan. Ancient Treasures. An Exhibition of Recent Discoveries from the Sudan National Museum , London: British Museum Press, 208–213

Godlewski, W. 2006a The churches of Dongola, their origin and importance in the general line of development of church architecture in Makuria [in:] I. Caneva, A. Roccati (eds), Acta Nubica. Proceedings of the X International Conference of Nubian Studies, Rome 9–14 September 2002, Rome: Istituto Poligrafico e Zecca dello Stato, 263–286

Godlewski, W. 2010 Old Dongola. Kom A (Citadel), 2007, PAM 19 (Reports 2007 ), 313–326

Godlewski, W. 2011 Mosaic floor from the sanctuary of the EC.II cathedral in Dongola [in:] H. Meyza, I. Zych (eds), Classica Orientalia. Essays Presented to Wiktor Andrzej Daszewski on his 75th Birthday , Warsaw: PCMA UW; DiG, 193–198

Godlewski, W. 2012 Dongola 2008–2009, PAM 21 (Research 2009 ), 289–314

Godlewski, W. 2013a Archbishop Georgios of Dongola. Socio-political change in the Kingdom of Makuria in the second half of the 11th century, PAM 22 (Research 2010), 663–677

Godlewski, W. 2013b Dongola – Ancient Tungul. Archaeological Guide. [=PCMA Archaeologica Guides, 1], Warsaw

Godlewski W. 2014 Dongola 2010–2011, PAM 23/1 (Research 2011), 265–284

Godlewski, W., Mahler, R. 2015 Dongola. Seasons in 2012-2013. Appendix: The Skeletal Remains from the Sanctuary of Anna in the Monastery on Kom H, PAM 24/1 (Research), 325-343

Godlewski, W., Mahler, R., Czaja-Szewczak, B. 2012 Crypts 1 and 2 in the Northwest Annex of the Monastery on Kom H in Dongola. Report on the exploration in 2009, PAM 21 (Research 2009 ), 338-360

Godlewski, W., Medeksza, S. 1987 The so-called Mosque Building in Old Dongola (Sudan). A structural analysis, ANM 2, 185–205

Grossmann, P. 2001 Bemerkungen zur Kirchenarchitektur in Old Dongola am Rande eines Buches von Przemysław M. Gartkiewicz [in:] S. Jakobielski, P.O. Scholz (eds), Dongola-Studien. 35 Jahre polnischer Forschungen im Zentrum des makuritischen Reiches [=Bibliotheca nubica et aethiopica 7], Warsaw: ZAŚ PAN, 387–393

Jakobielski, S. 1982a A rock-cut tomb in el-Ghaddar [in:] N.B. Millet, A.L. Kelley (eds), Meroitic Studies. Proceedings of the Third International Meroitic Conference , Toronto, 1977 [=Meroitica 6], Berlin: Akademie-Verlag, 175–177

Jakobielski, S. 1982b Polish excavations at Old Dongola in 1976 and 1978 [in:] J.M. Plumley (ed.), Nubian Studies. Proceedings of the Symposium for Nubian Studies, Selwyn College, Cambridge, 1978, Warminster: Aris & Phillips, 116–126

Jakobielski, S. 1982c Polish Excavations In Old Dongola 1978/79 – 1982 [in:] (ed.) M.Krause, Nubishe Studien. Tagungsakten der 5. Internationalen Konferenz der International Society for Nubian Studies, Heidelberg, 22-25 September 1982, Meinz, 299-310

Jakobielski, S. 1993 Old Dongola, 1991–1992, PAM 4 (Reports 1992 ), 98–110

Jakobielski, S. 2001a 35 years of Polish excavations at Old Dongola. A factfile [in:] S. Jakobielski, P.O. Scholz (eds), Dongola-Studien. 35 Jahre polnischer Forschungen im Zentrum des makuritischen Reiches [=Bibliotheca nubica et aethiopica 7], Warsaw: ZAŚ PAN, 1–48

Jakobielski, S. 2001b Das Kloster der Heiligen Dreifaltigkeit. Bauphasen des nordwestlichen Anbaus [in:] S. Jakobielski, P.O. Scholz (eds), Dongola-Studien. 35 Jahre polnischer Forschungen im Zentrum des makuritischen Reiches [=Bibliotheca nubica et aethiopica 7], Warsaw: ZAŚ PAN, 141–168

Jakobielski, S. 2008 The Holy Trinity Monastery in Old Dongola [in:] W. Godlewski, A. Łajtar (eds), Between the Cataracts. Proceedings of the 11th International Conference for Nubian Studies, Warsaw University, 27 August–2 October 2006, I. Main Papers [=PAM Supplement Series 2.1], Warsaw: Warsaw University Press, 283–302

Jakobielski, S., Martens-Czarnecka, M. 2008 Old Dongola. Fieldwork, season 2005/2006 and 2006, PAM 18 (Reports 2006), 325–342

Jakobielski, S., Medeksza, S. 1990 The North-West Church at Old Dongola [in:] W. Godlewski (ed.), Coptic Studies. Acts of the Third International Congress of Coptic Studies, Warsaw, 20–25 August, 1984 , Warsaw: Éditions scientifiques de Pologne, 165–174

Jakobielski, S., Scholz, P.O. (eds) 2001 Dongola-Studien. 35 Jahre polnischer Forschungen im Zentrum des makuritischen Reiches [=Bibliotheca nubica et aethiopica 7], Warsaw: ZAŚ PAN

Jakobielski, S., van der Vliet, J. 2011 From Aswan to Dongola: The epitaph of bishop Joseph (died AD 668) [in:] A. Łajtar, J. van der Vliet (eds), Nubian Voices. Studies in Christian Nubian Culture [=JJP Supplement 15], Warsaw: Journal of Juristic Papyrology, 15–35

Łajtar, A. 1997 Greek funerary inscriptions from Old Dongola: General note, Oriens Christianus 81, 107–126

Łajtar, A.  2002 Georgios, Archbishop of Dongola († 1113) and his epitaph [in:] T. Derda, J. Urbanik, M. Węcowski (eds), Euergesias Charin. Studies Presented to Benedetto Bravo and Ewa Wipszycka by Their Disciples [=JJP Supplement 1], Warsaw: Fundacja im. Rafała Taubenschlaga, 159–192

Łajtar, A.  2011 New finds of Greek epitaphs at Dongola [in:] A. Łajtar, J. van der Vliet (eds), Nubian Voices. Studies in Christian Nubian Culture [=JJP Supplement 15], Warsaw: Fundacja im. Rafała Taubenschlaga, 37–94

Łajtar, A. 2014 Dongola 2010: Epigraphic Report, PAM 23/1 (Research 2011), 285–295

Łajtar, A. 2015 Wall inscriptions in the Southwest Annex to the Monastery on Kom H at Dongola: report on work in the 2013 season, PAM 24/1 (Research), 344–351

Łajtar, A., van der Vliet, J. 2012 Wall inscriptions in a burial vault under the Northwest Annex of the Monastery on Kom H (Dongola 2009), PAM 21 (Research 2009 ), 330–337

Łaptaś, M. 1999 Comments on wall paintings from “House A” in Old Dongola [in:] S. Emmel, M. Krause, S.G. Richter, S. Schaten (eds), Ägypten und Nubien in spätantiker und christlicher Zeit. Akten des 6. Internationalen Koptologenkongresses, Münster, 20.–26. Juli 1996, II. Schrifttum, Sprache und Gedankenwelt [=Sprachen und Kulturen des christlichen Orients 6.2], Wiesbaden: Reichert, 230–237

Martens-Czarnecka, M. 2001 Wall paintings discovered in Old Dongola [in:] S. Jakobielski, P.O. Scholz (eds), Dongola-Studien. 35 Jahre polnischer Forschungen im Zentrum des makuritischen Reiches [=Bibliotheca nubica et aethiopica 7], Warsaw: ZAŚ PAN, 253–284

Martens-Czarnecka, M. 2011 The Wall Paintings from the Monastery on Kom H in Dongola [=Nubia 3; Dongola 3; PAM Monograph Series 3], transl. by B. Gostyńska, Warsaw: Warsaw University Press; PCMA UW

Obłuski, A. 2014 Excavation at Site C.01 on the Citadel of Tungul (Old Dongola), Sudan: Preliminary Report, PAM 23/1 (Research 2011), 296–310

Obłuski, A., Godlewski, W., Kołataj, W., Medeksza, S., Calaforra-Rzepka, C. 2013 The Mosque Building in Dongola — conservation and revitalization project, PAM 22 (Research 2010 ), 248–272

Osypińska, M. 2013 Archaeozoological research on animal remains from excavations in Dongola (Sudan) in 2010, PAM 22 (Research 2010 ), 229–247

Pluskota, K. 1990 Early Christian pottery from Old Dongola [in:] W. Godlewski (ed.), Coptic Studies. Acts of the Third International Congress of Coptic Studies , Warsaw, 20–25 August, 1984 , Warsaw: Éditions scientifiques de Pologne, 315–333

Pluskota, K.  1991 Dongola. A pottery production centre from the Early Christian period [in:] W. Godlewski (ed.), Coptic and Nubian Pottery. International Workshop, Nieborów, August 29–31, 1988, II [=National Museum in Warsaw Occasional Paper 2], Warsaw: National Museum in Warsaw, 34–56

Pluskota, K. 2001 The kiln sites of Old Dongola [in:] S. Jakobielski, P.O. Scholz (eds), Dongola-Studien. 35 Jahre polnischer Forschungen im Zentrum des makuritischen Reiches [=Bibliotheca nubica et aethiopica 7], Warsaw: ZAŚ PAN, 357–365

Pluskota, K. 2010 The pottey from Old Dongola — selected questions [in:] W. Godlewski, A. Łajtar (eds), Between the Cataracts. Proceedings of the 11th International Conference for Nubian Studies, Warsaw University, 27 August–2 October 2006, II.2. Session Papers [=PAM Supplement Series 2.2/2], Warsaw: Warsaw University Press, 255–261

Promińska, E. 1979 Human skeletal remains from the Church of the Granite Columns and the Cruciform Church at Old Dongola (Sudan), Études et travaux 11, 151–178

Ryl-Preibisz, I. 2001 Elements of architectural decoration from Old Dongola [in:] S. Jakobielski, P.O. Scholz (eds), Dongola-Studien. 35 Jahre polnischer Forschungen im Zentrum des makuritischen Reiches [=Bibliotheca nubica et aethiopica 7], Warsaw: ZAŚ PAN, 367–385

Scholz, P.O. 2001 Randbemerkungen zur liturgisch-kultischen Funktion des Xenodochiums des Dreifaltigkeitsklosters in Alt-Dongola [in:] S. Jakobielski, Scholz, P.O. (eds)., Dongola-Studien. 35 Jahre polnischer Forschungen im Zentrum des makuritischen Reiches [=Bibliotheca nubica et aethiopica 7], Warsaw: ZAŚ PAN, 169–251

Then-Obłuska J. 2013 Medieval transcultural medium: beads and pendants from Makurian and post- Makurian Dongola in Nubia, PAM 22 (Research 2010 ), 679–720

Zielińska, D. 2004 The painted decoration of the Cruciform Building in Dongola. Preliminary report, PAM 15 (Reports 2003 ), 216–223

Zielińska, D. 2010 Edifice without parallel: Cruciform Building on the Old Dongola citadel [in:] W. Godlewski, A. Łajtar (eds), Between the Cataracts. Proceedings of the 11th International Conference for Nubian Studies, Warsaw University, 27 August–2 October 2006, II.2. Session Papers [=PAM Supplement Series2.2/2], Warsaw: Warsaw University Press, 695–704

Żurawski, B. 1994 The service area in north-eastern corner of the Monastery on Kom H in Old Dongola. A preliminary report, Nubica 3/1, 319–360

1995 Old Dongola. The Mosaic Church (Kom E) 1993/94, PAM 6 (Reports 1994), 98–108

Żurawski, B. 1997a The cemeteries of Dongola. A preliminary report [in:] Actes de la VIIIe Conférence Internationale des Études Nubiennes, Lille 11–17 septembre 1994, II. Découvertes archéologiques [=CRIPEL 17.2], Villeneuve-d’Ascq: Université Charles-de-Gaulle – Lille III, 195–210

Żurawski, B. 1997b The Early Church on Kom E near Old Dongola. Excavations of 1993 and 1994 seasons [in:] Actes de la VIIIe Conférence Internationale des Études Nubiennes, Lille 11–17 septembre 1994, II. Découvertes archéologiques [=CRIPEL 17.2], Villeneuve-d’Ascq: Université Charles-de-Gaulle – Lille III, 181–193

Żurawski, B. 1999 The monastery on Kom H in Old Dongola. The monks’ graves. A preliminary report, Nubica 4–5, 201–253

Żurawski, B. 2001 Dongola, the city of the Makurians (literary sources to 1956) [in:] S. Jakobielski, P.O. Scholz (eds), Dongola-Studien. 35 Jahre polnischer Forschungen im Zentrum des makuritischen Reiches [=Bibliotheca nubica et aethiopica 7], Warsaw: ZAŚ PAN, 75–140

Żurawski, B., El-Tayeb, M. 1994 The Christian cemetery of Jebel Ghaddar North, Nubica 3/1, 297–317

Centrum Badań nad Nubią Średniowieczną 2018
© Wszelkie prawa zastrzeżone