Generic selectors
Exact matches only
Search in title
Search in content
Search in posts
Search in pages
Filter by Categories
Bez kategorii

Faras

Opis stanowiska

Faras (star. Pachoras) było położone między 1 a 2 kataraktą nilową w Nubii, niedaleko współczesnej granicy między Egiptem a Sudanem. Teren wokół miasta był przedmiotem badań archeologicznych od początku XX wieku. Prace trzech misji archeologicznych (1909 – misja amerykańska Uniwersytetu Pensylwanii pod kierownictwem Geoffrey’a S. Milehama, 1910-12 – misja brytyjska Uniwersytetu Oxfordzkiego pod kierownictwem  Francisa L. Griffitha, 1955-61 – misja pod kierunkiem Jeana Vercouttera i Williama W. Adamsa) wykazały, że najstarsze ślady osadnicze na stanowisku pochodziły z okresu tzw. Grupy C (ok. 2300-1600 p.n.e.). W Pachoras znajdowało się wiele pozostałości faraońskich z okresu Średniego i Nowego Państwa (2055-1069 p.n.e.), jak również meroickich (IV w. p.n.e. – IV w. n.e.).  Przełomem okazały się badania prowadzone w ramach tzw. Kampanii Nubijskiej, akcji ratunkowej zorganizowanej przez UNESCO w związku z budową Wielkiej Tamy Asuańskiej. W 1961 roku badania ratunkowe rozpoczęła polska misja archeologiczna prowadzona przez prof. Kazimierza Michałowskiego.

W trakcie pierwszej kampanii w 1961 roku polska ekipa postanowiła skoncentrować badania na tzw. Wielkim Komie, gdzie przerwał badania przed I wojną światową Francis Griffith, odkrywając zespół dekorawanych bloków pochodzących z czasów Totmesa III. Wykonano wtedy sondaże wgłąb wzgórza, żeby ustalić, co znajdowało się w jego wnętrzu. Przypuszczano, że kom może skrywać świątynię z okresu Nowego Państwa, o czym miało świadczyć kilkadziedziąt bloków, odkrytych w pierwszych dniach kampanii. Po dwóch tygodniach archeolodzy dotarli do murów katedry.  Druga kampania1961-62 była prawie w całości poświęcona przygotowaniu właściwej eksploracji budynku, przede wszystkim odkopaniu jej z zewnątrz. Przy tej okazji odkryto nekropole biskupów, stele fundacyjną kościoła  oraz pałac eparchów. W trakcie trwania trzeciej kampanii oczyszczano wnętrze katedry, odkrywając ponad 120 malowideł, elementy dekoracji architektonicznej oraz zabytki epigraficzne (m.in listę biskupów faraskich znajdującą się na jednej ze ścian południowego pastoforium). Jednocześnie badano północną część wzgórza, gdzie znajdowały się pozostałości klasztoru oraz innych budowli. Czwarta kampania praktycznie w całości była poświęcona na odpowiednie zabezpieczenie oraz demontaż malowideł, oraz wykonanie wykopów sondażowych pod katedrą. Polskie wykopaliska w Faras przyniosły wiele nowych informacji na temat sztuki nubijskiej, ale również samego funkcjonowania królestw nubijskich. Odkryte inskrypcje stanowią cenne źródła dla poznania historii dziejów Nubii chrześcijańskiej.

 

Katedra

Wzniesienie pierwszej katedry przypisuje się biskupowi Aetiosowi (ok. 630 r.), powstała ona na ruinach wcześniejszych budowli. Była to bazylika, z przedsionkiem, absydą, dwoma pastoforiami, oraz grobowcem przylegającym do wschodniej fasady. Wnętrze kościoła było ozdobione malowidłami oraz bogato dekorowanymi elementami architektonicznymi. Na początku VIII wieku, w czasach biskupa Paulosa (690-710 r.) katedra została przebudowana na pięcionawową bazylikę z drewnianym stropem podtrzymywanym przez 16 kolumn, narteksem oraz dwoma pastoforiami po południowej i północnej stronie. Do kościoła prowadziły trzy wejścia – jedno znajdujące się na zachodzie, na głównej osi budowli, oraz dwa boczne od południowej i północnej strony. W X wieku katedra dwukrotnie była przebudowywana, za czasów biskupa Aarona (952-972) oraz biskupa Petrosa (972-999). Nowa budowla była zbudowana na planie krzyża wpisanego w kwadrat, kolumny zostały zastąpione przez 8 pilastrów o różnym kształcie połączonych łukami, silniej akcentując przy tym podział na nawy. Wymieniono drewniany strop, centralnie umieszczono kopułę. W 1. poł. X wieku zamurowano zachodnia wejście znajdujące się na głównej osi katedry.

Wokół katedry znajdowały się, w trzech oddzielnych kompleksach, grobowce biskupów – na wschodzie, południu oraz przed zachodnią fasadą kościoła. Wschodni kompleks grobowy funkcjonował przez cały okres funkcjonowania biskupstwa w Pachoras (VII-XIV wiek) i przylegał bezpośrednio do wschodniej ściany katedry. W skład południowego kompleksu, znajdującego się na dziedzińcu po południowej stronie katedry, wchodzą trzy pochówki – biskupa Maththaiosa (730-766), Ignatiosa (766-802) oraz nieznanego biskupa. Zachodni kompleks znajdował się na głównej osi kościoła, przylegał do  jego zachodniej ściany i powstał po zablokowaniu zachodniego wejścia, w skład tego kompleksu wchodzą trzy pochówki – biskupa Kolluthosa, Aarona oraz Stephanosa. Na południe od katedry znajdował się jeszcze grobowiec biskupa Petrosa.

Malowidła

Malowidła odkryte w katedrze w Faras stanowią najbogatszą i największą kolekcję tego typu pochodzącą z okresu funkcjonowania chrześcijańskich królestw nubijskich. Ponad 120 malowideł zachowało się na 4 warstwach tynku. Na podstawie zmian architektonicznych, można wydzielić dwie główne fazy dekoracji malarskiej – od VIII wieku faza tzw. Katedry Paulosa, od X wieku faza tzw. Katedry Petrosa. Wszystkie malowidła zostały wykonane techniką tempery na suchym tynku, na bazie pigmentów naturalnego pochodzenia.

Z pierwszej katedry, tzw. Katedry Aetiosa zachowało się tylko jedno malowidło, przedstawiające naczynie z prosforami, znalezione pod posadzką. Na pierwszej fazie tynku, która odpowiada funkcjonowaniu tzw. Katedrze Paulosa, znajdowały 43 malowidła, dominowały tu przede wszystkim pojedyncze, frontalne przedstawienia osób boskich i świętych – Chrystusa, Marii, aniołów, świętych oraz świętych biskupów, widoczne są silne powiązania z wzorcami bizantyńskimi. Na przełomie IX i X wieku na tej samej warstwie tynku dodano nowe malowidła. Na początku X wieku, na nowej, drugiej warstwie tynku również pojawiły się nowe przedstawienia. W X wieku, po przebudowie katedry, zmieniono również dekorację malarską, z pierwszej fazy pozostała tylko kompozycja znajdująca się w absydzie, do której dodano dwa nowe przedstawienia. Na ścianach katedry oprócz wizerunków świętych, umieszczano sukcesywnie przedstawienia biskupów, królów oraz matek królewskich. Postaci przedstawione na malowidłach są ujęte w realistyczny sposób, co staje się cechą charakterystyczną dla tego okresu. Ostatnia, czwarta wartswa tynku, związana jest z ostatnią przebudową katedry, która miała miejsce w 1. poł. XIV wieku, na której dodano cztery nowe malowidła.

Zespół malowideł z katedry z Faras pozwala na prześledzenie zmian jakie zachodziły w ikonografii na przestrzenii 7 wieków – od czerpania ze wzorców bizantyńskich po wytworzenie własnego, unikalnego stylu, będącego wypadkową wielu tradycji.

Malowidła z katedry zostały zdjęte ze ścian i następnie zgodnie z umowami dotyczącami podziału zabytków między Polską a Sudanem zostały umieszczone w Muzeum Narodowym w Warszawie oraz w Muzeum Narodowym w Chartumie. Tam zostały poddane gruntownej konserwacji.

Wyniki Kampanii Nubijskiej, ale przede wszystkim polskie badania w Faras, stały się przełomem w badaniach nad Nubią. Mnogość i różnorodność znalezisk z Pachoras umożliwiły lepsze poznanie historii, sztuki oraz zwyczajów mieszkańców chrześcijańskich królestw nubijskich.

Kampanie/składy misji

Kampania 1961

  • Michałowski – kierownik wykopalisk
  • Bielska – architekt
  • Biniewski – fotograf
  • Koziński – architekt
  • Kubiak – arabista
  • Marciniak – egiptolog
  • Ostrasz – architekt
  • Ruszczyc – archeolog

Kampania 1961/62

  • Michałowski – kierownik wykopalisk
  • Biniewski – fotograf
  • Jakobielski – koptolog
  • Jasiewicz – konserwator
  • Kołodziejczyk – archeolog
  • Kubiak – arabista
  • Marciniak – egiptolog
  • Mrówka – architekt
  • Ostrasz – architekt

Kampanie 1962/63

  • Michałowski – kierownik wykopalisk
  • Dąbrowska – egiptolog
  • Dzierżykray – Rogalski – antropolog
  • Gazy – konserwator
  • Jakobielski – koptolog
  • Kołodziejczyk – archeolog
  • Kubiak – arabista
  • Kubiak – arabista
  • Lipińska – egiptolog
  • Michałowska – rysownik
  • Ostrasz – architekt
  • Shore – epigrafik

Kampania 1963/64

  • Michałowski – kierownik wykopalisk
  • Dąbrowksa – egiptolog
  • Dzierżykray – Rogalski –antropolog
  • Dziewanowski – fotograf
  • Gazy – konserwator
  • Jakobielski – koptolog
  • Kubiak – arabista
  • Kubiak – arabista
  • Marciniak – egiptolog
  • Ostrasz – architekt
  • Shore – epigrafik

Bibliografia

Bibliografia dotycząca stanowiska

Babraj K.

1985    La symbolique des lettres Γ et Η dans l’apside de la cathédrale de Faras et leurs liens avec l’art copte, Nubian Letters 4, 15–19

1990    La symbolique des lettres Γ et Η dans la cathédrale de Faras et leurs liens avec l’art copte, In W. Godlewski (ed.), Coptic Studies, Varsovie,  27−40

 

Balicka-Witakowska E.

1990    Descente de croix sur peinture murale de la cathédrale de Faras, Nubica I/II, 459-474

Dobrzeniecki T.

1974    Maiestas Crucis in the mural paintings of the Faras Cathedral. Some iconographical notes, Bulletin du Musee National de Varsovie XIV, 6-20

1979    Maiestas Domini from the Faras Cathedral in the National Museum in Warsaw (prolegomena to the iconography), Bulletin de Musse National de Varsovie XX, 69-84

1987    St.Anne from Faras in the National Museum in Warsaw, Bulletin de Musee National de Varsovie XXVIII, 49-74

Dzierżykray – Rogalski T.

1985    The Bishops of Faras. An Anthropological-Medical Study. Faras VIII, Warsaw

Galavaris G.

1986    Observations on the iconography of a Faras “Maiestas” and its relatives,  Nubische Studien, 237-244

Gartkiewicz P.M.

1986    Cathedral in Faras in the light of architectural re-analysis, Nubische Studien, 245-268

Godlewski W.

1992    Some remarks on the Faras Cathedral and its painting, JSC 2, 99-116

1992    La fries de l’abside de premiere Cathedrale de Pacharos (Faras), In Orbis  Aethiopicus, P. Sholz (ed.), Albstadt, 327-356

1995    The bishopric of Pachoras in the 13th  and 14th centuries, In Divitae Aegypti, Cacilia Fluck and others (eds), 113-118

1995    The Paulos Cathedral in Faras (Pachoras) and the question of Byzantine I            influences, In Byzantine East, Latin West, Art-historical Studies in Honor of Kurt Weitzmann, Doula Mouriki and others (eds), Princeton, 235-246

2006    Pachoras. The Cathedrals of Aetios, Paulos and Petros. The Architecture, PAM Series 1, Warsaw

Gołgowski T.

1966    Remarques sur l’iconographie de l’évêque de ‘Rivergate Church’, In Mélanges offerts à Kazimierz Michalowski, Warschau, 97–101

1967    Z problematyki ikonografii biskupów Pachoras, RMNW 11, 175-190

1968    On the iconography of the Holy Virgin represented on Faras murals. Standing Virgin holding the Child on her arm, EtTrav 2, 295-312

1969    Scene de la Passion et de la Reserrection sur une peinture de Faras, EtTrav 3, 207-229

1970    Malowidła z katedry w Faras – przedstawienia Marii z Chrystusem typu Eleusa i Galaktotrophusa, RMNW 14, 389-406

Górecki T.

1980    Problems in the iconography of the warrior saints in the wall paintings of the Cathedral in Faras, RMNW 24, 172-259

1981    Archangel and Saint Mercurios – new iconographical interpretation of the two murals from Faras Cathedral, Nubica I/II, 535-540

Idzikowska B.

1983    La decoration en pierre des portes dans les eglises et edifices profanes de Faras, EtTrav XII, 195-237

Iwaszkiewicz B.

1974    La fries de l’abside de la premiere Cathedral de Faras, Orientalie Christiana Periodica XL, II, 377-406

Jakobielski S.

1966    La Liste  des Eveques de Pakhoras, EtTrav 3, 39-55

1966    Grecka inskrypcja fundacyjna katedry w Faras, RMNW 10, 99-105

1966    Two Coptic Foundation Stones from Faras, In K. Michałowski, M.L. Blanchard (eds.),  Melanges Offerts a Kazimierz Michałowski, Warsaw, 103-109

1970    Some remarks on Faras inscriptions, In E.Dinkler,  Kunst und Geschichte Nubiens in christlicher Zeit, Recklinghausen, 29-40

1972    A History of the Bishopric of Pachoras on the Basis of Coptic Inscriptions, Faras III, Warsaw

1974    Inscriptions, In K. Michałowski, Faras. Wall Paintings in the Collection of the National Museum in Warsaw, Warsaw, 277-309

1975    Inscriptions from Faras and the problems of the chronology of murals, Etudes nubiennes, 141-151

1982    Remarques sur la chronologie des peinture murals de Faras aux VIIIe et IXe siècles, Nubia Christiana I, 142-167

1982    Portaits of the Bishops of Faras, J.M. Plumley (ed.), Nubian Studies, Proceedings of the Symposium for Nubian Studies, Selwyn College, Cambridge, Warminster, 127-133.

2001    Tentative l’identification de certaines peintures de Faras, EtTrav XIX, 59-79

2002    Die Chronologie der Wandmalereien in der Kathedrale von Faras, In W. Seipel (ed.), Faras. Die Kathedrale aus dem Wüstensand, Ausstellungskatalog des Kunsthistorischen Museums, 51-56.

2007    Nubian scenes of protection from Faras as an aid to dating, EtTrav 21, 43-50

 

2013    Faras, In S. Bagińska, Wielkie królestwa chrześcijańskie w Nubii, Poznań, 14-19

2013    Katedra w Faras, In S. Bagińska, Wielkie królestwa chrześcijańskie w Nubii, Poznań, 20-29

2014    Malowidła z Faras. Pół wieku po odkryciu, In S. Szafrański and others (eds.), Sztuka Afryki w kolekcjach i badaniach polskich, Szczecin

2016    The Murals on Entrance Porch of the Faras Cathedral, EtTrav XXIX, 75-94

Jędrzejewska H.

1965    Konserwacja dwóch malowideł ściennych z Faras, RMNW 9, 217-261

1966    The Conservation of Wall Paintings from Faras, BMNV 7, 81-89

1970    Konserwacja malowidła z niszy z katedry w Faras, RMNW 14, 431-457

Kalicki R.

1970    Ceramika meroicka z Faras, RMNW 14, 263-337

Karkowski J.

1981    The Pharaonic Inscriptions from Faras, Faras V, Warsaw

1986    A few remarks on stone used in Christian constructions at Faras, Nubische Studien, 311-318

Kołodziejczyk K.

1969    A pilgrim bottle from Faras, EtTrav 3, 191-197

1982    Some remarks on the Christian ceramics from Faras, Nubia Christiana I, 173-189

Krause M.

1978    Bischof Johannes III von Faras und seine beiden Nachfolder. Noch einmal zum Problem eines Konfessionswechesels in Faras, Etudes nubiennes, 153-164

Kubińska J.

1974    Inscriptions grecques chretiennes, Faras IV, Warsaw

1976    Prothesis de la cathedrale de Faras. Documents et recherches, RAHAL 9, 7-37

Łajtar A., Ochała G.

2015    Two wall inscriptions from the Faras cathedral with lists of people and good, In A. Łajtar., Ochała G., Villet ven der J. (eds.),  Nubian Voices II. New Texts and Studies on Christian Nubian Culture,73-102

Łaptaś M.

1996    Paintings from the Faras Cathedral. The ”Colour” Classification Method, Nubian NoteLet  2, 1-18.

1997    A sphere, an orb or a disc? The object held by the archangels in the Faras Cathedral wall paintings, BMNW 38/1-4, 24-42

2003    Representation of the angelic hierarchy in nativity scene from Faras Cathedral, GAMAR 2, 137-143

Łaptaś M., Jakobielski S.

2001    “Unknown” mural of the Three Youths in a Fiery Furnance from the Faras Cathedral, In W. Bulsza, L.Sadko (eds.), Ars Graeca, Ars Latina. Studia dedykowane Profesor Annie Różyckiej Bryzek, Kraków, 75-85

Łukaszewicz A.

1982    En marge d’une image de l’anachorete Aaron dans la Cathedrale de Faras, Nubia Christiana I, 192-211

1990    Some remarks on the iconography of anchorites from Faras Cathedral, Nubica I/II, 549-556

Martens M.

1972    Observations sur la composition du visage dans les peintures de Faras (VIIIe-IXe siècles), EtTrav 6, 207-250

1973    Observations sur la composition du visega dans le peintures de Faras (IXe-XIIe siècles), EtTrav 7, 163-226

Martens-Czarnecka M.

1974    Księga jako motyw ikonograficzny w malarstwie ściennym w katedrze w Faras, RMNW 18, 309-335

1982    Les elements decoratifs sur les peintures de Faras, Faras VII, Varsovie

1983    L’Archange Michel sur les peintures de Faras, EtTrav 12, 171-193

1983    Les tissus sur les peintures murals de Faras. Essai d’intepretation  technique, EtTrav 13, 257-273

1986    Observations on the Repainted Murals from Faras, In Nubische Studien. Tagungsakten der 5. Internationalen Konferenz der nternational Society for Nubian Studies, Heidelberg, 22.-25. September 1982, 329–335

1992    New light in the wall paintings of the Rivergate Church in Faras, In Orbis Aethiopicus, P. Scholz (ed.), Albstadt, 369-373

1992    Faras Paintings of the Period between mid 8th and mid 10th Centuries, EtTrav 16, 119-134

Michałowski K.

1962    Faras. Fouilles polonaises 1961, Warsaw

1962    Polish excavations at Faras, 1961, Kush X, 220-244

1963    Polish excavations at Faras, Second Season 1961-1962, Kush XI, 233-256

1964    Polish excavations at Faras, 1962-1963, Kush XII, 195-207

1965    Polish excavations at Faras, Fourth Season 1963-1964, Kush XIII, 177-189

1965    Faras. Fouilles polonaises 1962-1963, Warsaw

1966    Faras – Centre artistique de la Nubie Chretienne, Leiden

1967    Faras. Die Kathedrale aus dem Wustensand, Zurich-Koln

1974    Faras. Wall Paintings in the Collection of the National Museum in Warsaw, Warsaw

Mierzejewska B.

1999    Murals in the Bishops’ chapel, Faras: The visual expression of the ruler’s ideology in Nubia, In S. Emmel, M. Krause (eds.), Agypten und Nubien in spatantiker und chritlicher Zeit. Akten des 6. Internationalen Koptologenkongresses, Munster, 20.-26. Juli 1996, I, Wiesbaden, 285-296

2000    Nubian Imagines Potestatis in the Collections of the National Museum in Warsaw, BMNV 41, 24

2006    Remarks on Decoration of the Western Wall of Narthex in the Faras Cathedral, BMNV 42, 148-163

Penkala B.

1970    Przyczyny niszczenia kamiennych elementów zabytkowych z Faras, RMNW 14, 411-429

Ratyński Z.

1980    Krzyże pektoralne z Faras w zbiorach Muzeum Narodowego w Warszawie, RMNW 24, 147-172

1982    Hand and pectoral crosses from Faras, Nubia Christiana I, 223-270

Rodziewicz M.

1967    Terakotowe kraty okienne z Faras, RMNW XI, 143-174

Rostkowska B.

1971    Remarques sur l’iconographie des eparques en Nubie, EtTrav 5, 201-208

1972    Iconographie des personages historiques sur les peintures de Faras, EtTrav 5, 197-205

Ryl-Preibisz I.

1970    Chrześcijańskie kapitele z Faras ze zbiorów Muzeum Narodowego w Warszawie, RMNW XIV, 339-387

Scholz P.O.

1969    Some Problems of the Genesis of Paintings in Faras, EtTrav 3, 199–206

1975    The Iconographical Program of the Faras Cathedral. Some Marginal Remarks Concerning Prof. K. Weitzmann’s Theory, EtTrav 8, 296–299

2001    Wer war Merkurios, der „Bezwinger des Bosen”  in der Wandmalerei aus Faras (Pachoras) Iconizitat des Drachentoters im Nailtal, BMNV 42/1-4, 164-209

Vantini G.

1970    The Excavations at Faras. A Contribution to the History of Christian Nubia, Bologna

1986    Remarks on the Shepherds of the Faras Nativity, In Nubische Studien. Tagungsakten der 5. Internationalen Konferenz der nternational Society for Nubian Studies, Heidelberg, 22.-25. September 1982, 399–401

Weitzmann K.

1970    Some remarks on the sources of the fresco paintings of the Cathedral of Faras, KuGN, 325-330

Żurawski B.

1986    Bishops’ tombs in Faras, Nubische Studien, 413-418

Galeria

Opis stanowiska

Faras (star. Pachoras) było położone między 1 a 2 kataraktą nilową w Nubii, niedaleko współczesnej granicy między Egiptem a Sudanem. Teren wokół miasta był przedmiotem badań archeologicznych od początku XX wieku. Prace trzech misji archeologicznych (1909 – misja amerykańska Uniwersytetu Pensylwanii pod kierownictwem Geoffrey’a S. Milehama, 1910-12 – misja brytyjska Uniwersytetu Oxfordzkiego pod kierownictwem  Francisa L. Griffitha, 1955-61 – misja pod kierunkiem Jeana Vercouttera i Williama W. Adamsa) wykazały, że najstarsze ślady osadnicze na stanowisku pochodziły z okresu tzw. Grupy C (ok. 2300-1600 p.n.e.). W Pachoras znajdowało się wiele pozostałości faraońskich z okresu Średniego i Nowego Państwa (2055-1069 p.n.e.), jak również meroickich (IV w. p.n.e. – IV w. n.e.).  Przełomem okazały się badania prowadzone w ramach tzw. Kampanii Nubijskiej, akcji ratunkowej zorganizowanej przez UNESCO w związku z budową Wielkiej Tamy Asuańskiej. W 1961 roku badania ratunkowe rozpoczęła polska misja archeologiczna prowadzona przez prof. Kazimierza Michałowskiego.

W trakcie pierwszej kampanii w 1961 roku polska ekipa postanowiła skoncentrować badania na tzw. Wielkim Komie, gdzie przerwał badania przed I wojną światową Francis Griffith, odkrywając zespół dekorawanych bloków pochodzących z czasów Totmesa III. Wykonano wtedy sondaże wgłąb wzgórza, żeby ustalić, co znajdowało się w jego wnętrzu. Przypuszczano, że kom może skrywać świątynię z okresu Nowego Państwa, o czym miało świadczyć kilkadziedziąt bloków, odkrytych w pierwszych dniach kampanii. Po dwóch tygodniach archeolodzy dotarli do murów katedry.  Druga kampania1961-62 była prawie w całości poświęcona przygotowaniu właściwej eksploracji budynku, przede wszystkim odkopaniu jej z zewnątrz. Przy tej okazji odkryto nekropole biskupów, stele fundacyjną kościoła  oraz pałac eparchów. W trakcie trwania trzeciej kampanii oczyszczano wnętrze katedry, odkrywając ponad 120 malowideł, elementy dekoracji architektonicznej oraz zabytki epigraficzne (m.in listę biskupów faraskich znajdującą się na jednej ze ścian południowego pastoforium). Jednocześnie badano północną część wzgórza, gdzie znajdowały się pozostałości klasztoru oraz innych budowli. Czwarta kampania praktycznie w całości była poświęcona na odpowiednie zabezpieczenie oraz demontaż malowideł, oraz wykonanie wykopów sondażowych pod katedrą. Polskie wykopaliska w Faras przyniosły wiele nowych informacji na temat sztuki nubijskiej, ale również samego funkcjonowania królestw nubijskich. Odkryte inskrypcje stanowią cenne źródła dla poznania historii dziejów Nubii chrześcijańskiej.

 

Katedra

Wzniesienie pierwszej katedry przypisuje się biskupowi Aetiosowi (ok. 630 r.), powstała ona na ruinach wcześniejszych budowli. Była to bazylika, z przedsionkiem, absydą, dwoma pastoforiami, oraz grobowcem przylegającym do wschodniej fasady. Wnętrze kościoła było ozdobione malowidłami oraz bogato dekorowanymi elementami architektonicznymi. Na początku VIII wieku, w czasach biskupa Paulosa (690-710 r.) katedra została przebudowana na pięcionawową bazylikę z drewnianym stropem podtrzymywanym przez 16 kolumn, narteksem oraz dwoma pastoforiami po południowej i północnej stronie. Do kościoła prowadziły trzy wejścia – jedno znajdujące się na zachodzie, na głównej osi budowli, oraz dwa boczne od południowej i północnej strony. W X wieku katedra dwukrotnie była przebudowywana, za czasów biskupa Aarona (952-972) oraz biskupa Petrosa (972-999). Nowa budowla była zbudowana na planie krzyża wpisanego w kwadrat, kolumny zostały zastąpione przez 8 pilastrów o różnym kształcie połączonych łukami, silniej akcentując przy tym podział na nawy. Wymieniono drewniany strop, centralnie umieszczono kopułę. W 1. poł. X wieku zamurowano zachodnia wejście znajdujące się na głównej osi katedry.

Wokół katedry znajdowały się, w trzech oddzielnych kompleksach, grobowce biskupów – na wschodzie, południu oraz przed zachodnią fasadą kościoła. Wschodni kompleks grobowy funkcjonował przez cały okres funkcjonowania biskupstwa w Pachoras (VII-XIV wiek) i przylegał bezpośrednio do wschodniej ściany katedry. W skład południowego kompleksu, znajdującego się na dziedzińcu po południowej stronie katedry, wchodzą trzy pochówki – biskupa Maththaiosa (730-766), Ignatiosa (766-802) oraz nieznanego biskupa. Zachodni kompleks znajdował się na głównej osi kościoła, przylegał do  jego zachodniej ściany i powstał po zablokowaniu zachodniego wejścia, w skład tego kompleksu wchodzą trzy pochówki – biskupa Kolluthosa, Aarona oraz Stephanosa. Na południe od katedry znajdował się jeszcze grobowiec biskupa Petrosa.

Malowidła

Malowidła odkryte w katedrze w Faras stanowią najbogatszą i największą kolekcję tego typu pochodzącą z okresu funkcjonowania chrześcijańskich królestw nubijskich. Ponad 120 malowideł zachowało się na 4 warstwach tynku. Na podstawie zmian architektonicznych, można wydzielić dwie główne fazy dekoracji malarskiej – od VIII wieku faza tzw. Katedry Paulosa, od X wieku faza tzw. Katedry Petrosa. Wszystkie malowidła zostały wykonane techniką tempery na suchym tynku, na bazie pigmentów naturalnego pochodzenia.

Z pierwszej katedry, tzw. Katedry Aetiosa zachowało się tylko jedno malowidło, przedstawiające naczynie z prosforami, znalezione pod posadzką. Na pierwszej fazie tynku, która odpowiada funkcjonowaniu tzw. Katedrze Paulosa, znajdowały 43 malowidła, dominowały tu przede wszystkim pojedyncze, frontalne przedstawienia osób boskich i świętych – Chrystusa, Marii, aniołów, świętych oraz świętych biskupów, widoczne są silne powiązania z wzorcami bizantyńskimi. Na przełomie IX i X wieku na tej samej warstwie tynku dodano nowe malowidła. Na początku X wieku, na nowej, drugiej warstwie tynku również pojawiły się nowe przedstawienia. W X wieku, po przebudowie katedry, zmieniono również dekorację malarską, z pierwszej fazy pozostała tylko kompozycja znajdująca się w absydzie, do której dodano dwa nowe przedstawienia. Na ścianach katedry oprócz wizerunków świętych, umieszczano sukcesywnie przedstawienia biskupów, królów oraz matek królewskich. Postaci przedstawione na malowidłach są ujęte w realistyczny sposób, co staje się cechą charakterystyczną dla tego okresu. Ostatnia, czwarta wartswa tynku, związana jest z ostatnią przebudową katedry, która miała miejsce w 1. poł. XIV wieku, na której dodano cztery nowe malowidła.

Zespół malowideł z katedry z Faras pozwala na prześledzenie zmian jakie zachodziły w ikonografii na przestrzenii 7 wieków – od czerpania ze wzorców bizantyńskich po wytworzenie własnego, unikalnego stylu, będącego wypadkową wielu tradycji.

Malowidła z katedry zostały zdjęte ze ścian i następnie zgodnie z umowami dotyczącami podziału zabytków między Polską a Sudanem zostały umieszczone w Muzeum Narodowym w Warszawie oraz w Muzeum Narodowym w Chartumie. Tam zostały poddane gruntownej konserwacji.

Wyniki Kampanii Nubijskiej, ale przede wszystkim polskie badania w Faras, stały się przełomem w badaniach nad Nubią. Mnogość i różnorodność znalezisk z Pachoras umożliwiły lepsze poznanie historii, sztuki oraz zwyczajów mieszkańców chrześcijańskich królestw nubijskich.

Kampanie/składy misji

Kampania 1961

  • Michałowski – kierownik wykopalisk
  • Bielska – architekt
  • Biniewski – fotograf
  • Koziński – architekt
  • Kubiak – arabista
  • Marciniak – egiptolog
  • Ostrasz – architekt
  • Ruszczyc – archeolog

Kampania 1961/62

  • Michałowski – kierownik wykopalisk
  • Biniewski – fotograf
  • Jakobielski – koptolog
  • Jasiewicz – konserwator
  • Kołodziejczyk – archeolog
  • Kubiak – arabista
  • Marciniak – egiptolog
  • Mrówka – architekt
  • Ostrasz – architekt

Kampanie 1962/63

  • Michałowski – kierownik wykopalisk
  • Dąbrowska – egiptolog
  • Dzierżykray – Rogalski – antropolog
  • Gazy – konserwator
  • Jakobielski – koptolog
  • Kołodziejczyk – archeolog
  • Kubiak – arabista
  • Kubiak – arabista
  • Lipińska – egiptolog
  • Michałowska – rysownik
  • Ostrasz – architekt
  • Shore – epigrafik

Kampania 1963/64

  • Michałowski – kierownik wykopalisk
  • Dąbrowksa – egiptolog
  • Dzierżykray – Rogalski –antropolog
  • Dziewanowski – fotograf
  • Gazy – konserwator
  • Jakobielski – koptolog
  • Kubiak – arabista
  • Kubiak – arabista
  • Marciniak – egiptolog
  • Ostrasz – architekt
  • Shore – epigrafik

Bibliografia

Bibliografia dotycząca stanowiska

Babraj K.

1985    La symbolique des lettres Γ et Η dans l’apside de la cathédrale de Faras et leurs liens avec l’art copte, Nubian Letters 4, 15–19

1990    La symbolique des lettres Γ et Η dans la cathédrale de Faras et leurs liens avec l’art copte, In W. Godlewski (ed.), Coptic Studies, Varsovie,  27−40

 

Balicka-Witakowska E.

1990    Descente de croix sur peinture murale de la cathédrale de Faras, Nubica I/II, 459-474

Dobrzeniecki T.

1974    Maiestas Crucis in the mural paintings of the Faras Cathedral. Some iconographical notes, Bulletin du Musee National de Varsovie XIV, 6-20

1979    Maiestas Domini from the Faras Cathedral in the National Museum in Warsaw (prolegomena to the iconography), Bulletin de Musse National de Varsovie XX, 69-84

1987    St.Anne from Faras in the National Museum in Warsaw, Bulletin de Musee National de Varsovie XXVIII, 49-74

Dzierżykray – Rogalski T.

1985    The Bishops of Faras. An Anthropological-Medical Study. Faras VIII, Warsaw

Galavaris G.

1986    Observations on the iconography of a Faras “Maiestas” and its relatives,  Nubische Studien, 237-244

Gartkiewicz P.M.

1986    Cathedral in Faras in the light of architectural re-analysis, Nubische Studien, 245-268

Godlewski W.

1992    Some remarks on the Faras Cathedral and its painting, JSC 2, 99-116

1992    La fries de l’abside de premiere Cathedrale de Pacharos (Faras), In Orbis  Aethiopicus, P. Sholz (ed.), Albstadt, 327-356

1995    The bishopric of Pachoras in the 13th  and 14th centuries, In Divitae Aegypti, Cacilia Fluck and others (eds), 113-118

1995    The Paulos Cathedral in Faras (Pachoras) and the question of Byzantine I            influences, In Byzantine East, Latin West, Art-historical Studies in Honor of Kurt Weitzmann, Doula Mouriki and others (eds), Princeton, 235-246

2006    Pachoras. The Cathedrals of Aetios, Paulos and Petros. The Architecture, PAM Series 1, Warsaw

Gołgowski T.

1966    Remarques sur l’iconographie de l’évêque de ‘Rivergate Church’, In Mélanges offerts à Kazimierz Michalowski, Warschau, 97–101

1967    Z problematyki ikonografii biskupów Pachoras, RMNW 11, 175-190

1968    On the iconography of the Holy Virgin represented on Faras murals. Standing Virgin holding the Child on her arm, EtTrav 2, 295-312

1969    Scene de la Passion et de la Reserrection sur une peinture de Faras, EtTrav 3, 207-229

1970    Malowidła z katedry w Faras – przedstawienia Marii z Chrystusem typu Eleusa i Galaktotrophusa, RMNW 14, 389-406

Górecki T.

1980    Problems in the iconography of the warrior saints in the wall paintings of the Cathedral in Faras, RMNW 24, 172-259

1981    Archangel and Saint Mercurios – new iconographical interpretation of the two murals from Faras Cathedral, Nubica I/II, 535-540

Idzikowska B.

1983    La decoration en pierre des portes dans les eglises et edifices profanes de Faras, EtTrav XII, 195-237

Iwaszkiewicz B.

1974    La fries de l’abside de la premiere Cathedral de Faras, Orientalie Christiana Periodica XL, II, 377-406

Jakobielski S.

1966    La Liste  des Eveques de Pakhoras, EtTrav 3, 39-55

1966    Grecka inskrypcja fundacyjna katedry w Faras, RMNW 10, 99-105

1966    Two Coptic Foundation Stones from Faras, In K. Michałowski, M.L. Blanchard (eds.),  Melanges Offerts a Kazimierz Michałowski, Warsaw, 103-109

1970    Some remarks on Faras inscriptions, In E.Dinkler,  Kunst und Geschichte Nubiens in christlicher Zeit, Recklinghausen, 29-40

1972    A History of the Bishopric of Pachoras on the Basis of Coptic Inscriptions, Faras III, Warsaw

1974    Inscriptions, In K. Michałowski, Faras. Wall Paintings in the Collection of the National Museum in Warsaw, Warsaw, 277-309

1975    Inscriptions from Faras and the problems of the chronology of murals, Etudes nubiennes, 141-151

1982    Remarques sur la chronologie des peinture murals de Faras aux VIIIe et IXe siècles, Nubia Christiana I, 142-167

1982    Portaits of the Bishops of Faras, J.M. Plumley (ed.), Nubian Studies, Proceedings of the Symposium for Nubian Studies, Selwyn College, Cambridge, Warminster, 127-133.

2001    Tentative l’identification de certaines peintures de Faras, EtTrav XIX, 59-79

2002    Die Chronologie der Wandmalereien in der Kathedrale von Faras, In W. Seipel (ed.), Faras. Die Kathedrale aus dem Wüstensand, Ausstellungskatalog des Kunsthistorischen Museums, 51-56.

2007    Nubian scenes of protection from Faras as an aid to dating, EtTrav 21, 43-50

 

2013    Faras, In S. Bagińska, Wielkie królestwa chrześcijańskie w Nubii, Poznań, 14-19

2013    Katedra w Faras, In S. Bagińska, Wielkie królestwa chrześcijańskie w Nubii, Poznań, 20-29

2014    Malowidła z Faras. Pół wieku po odkryciu, In S. Szafrański and others (eds.), Sztuka Afryki w kolekcjach i badaniach polskich, Szczecin

2016    The Murals on Entrance Porch of the Faras Cathedral, EtTrav XXIX, 75-94

Jędrzejewska H.

1965    Konserwacja dwóch malowideł ściennych z Faras, RMNW 9, 217-261

1966    The Conservation of Wall Paintings from Faras, BMNV 7, 81-89

1970    Konserwacja malowidła z niszy z katedry w Faras, RMNW 14, 431-457

Kalicki R.

1970    Ceramika meroicka z Faras, RMNW 14, 263-337

Karkowski J.

1981    The Pharaonic Inscriptions from Faras, Faras V, Warsaw

1986    A few remarks on stone used in Christian constructions at Faras, Nubische Studien, 311-318

Kołodziejczyk K.

1969    A pilgrim bottle from Faras, EtTrav 3, 191-197

1982    Some remarks on the Christian ceramics from Faras, Nubia Christiana I, 173-189

Krause M.

1978    Bischof Johannes III von Faras und seine beiden Nachfolder. Noch einmal zum Problem eines Konfessionswechesels in Faras, Etudes nubiennes, 153-164

Kubińska J.

1974    Inscriptions grecques chretiennes, Faras IV, Warsaw

1976    Prothesis de la cathedrale de Faras. Documents et recherches, RAHAL 9, 7-37

Łajtar A., Ochała G.

2015    Two wall inscriptions from the Faras cathedral with lists of people and good, In A. Łajtar., Ochała G., Villet ven der J. (eds.),  Nubian Voices II. New Texts and Studies on Christian Nubian Culture,73-102

Łaptaś M.

1996    Paintings from the Faras Cathedral. The ”Colour” Classification Method, Nubian NoteLet  2, 1-18.

1997    A sphere, an orb or a disc? The object held by the archangels in the Faras Cathedral wall paintings, BMNW 38/1-4, 24-42

2003    Representation of the angelic hierarchy in nativity scene from Faras Cathedral, GAMAR 2, 137-143

Łaptaś M., Jakobielski S.

2001    “Unknown” mural of the Three Youths in a Fiery Furnance from the Faras Cathedral, In W. Bulsza, L.Sadko (eds.), Ars Graeca, Ars Latina. Studia dedykowane Profesor Annie Różyckiej Bryzek, Kraków, 75-85

Łukaszewicz A.

1982    En marge d’une image de l’anachorete Aaron dans la Cathedrale de Faras, Nubia Christiana I, 192-211

1990    Some remarks on the iconography of anchorites from Faras Cathedral, Nubica I/II, 549-556

Martens M.

1972    Observations sur la composition du visage dans les peintures de Faras (VIIIe-IXe siècles), EtTrav 6, 207-250

1973    Observations sur la composition du visega dans le peintures de Faras (IXe-XIIe siècles), EtTrav 7, 163-226

Martens-Czarnecka M.

1974    Księga jako motyw ikonograficzny w malarstwie ściennym w katedrze w Faras, RMNW 18, 309-335

1982    Les elements decoratifs sur les peintures de Faras, Faras VII, Varsovie

1983    L’Archange Michel sur les peintures de Faras, EtTrav 12, 171-193

1983    Les tissus sur les peintures murals de Faras. Essai d’intepretation  technique, EtTrav 13, 257-273

1986    Observations on the Repainted Murals from Faras, In Nubische Studien. Tagungsakten der 5. Internationalen Konferenz der nternational Society for Nubian Studies, Heidelberg, 22.-25. September 1982, 329–335

1992    New light in the wall paintings of the Rivergate Church in Faras, In Orbis Aethiopicus, P. Scholz (ed.), Albstadt, 369-373

1992    Faras Paintings of the Period between mid 8th and mid 10th Centuries, EtTrav 16, 119-134

Michałowski K.

1962    Faras. Fouilles polonaises 1961, Warsaw

1962    Polish excavations at Faras, 1961, Kush X, 220-244

1963    Polish excavations at Faras, Second Season 1961-1962, Kush XI, 233-256

1964    Polish excavations at Faras, 1962-1963, Kush XII, 195-207

1965    Polish excavations at Faras, Fourth Season 1963-1964, Kush XIII, 177-189

1965    Faras. Fouilles polonaises 1962-1963, Warsaw

1966    Faras – Centre artistique de la Nubie Chretienne, Leiden

1967    Faras. Die Kathedrale aus dem Wustensand, Zurich-Koln

1974    Faras. Wall Paintings in the Collection of the National Museum in Warsaw, Warsaw

Mierzejewska B.

1999    Murals in the Bishops’ chapel, Faras: The visual expression of the ruler’s ideology in Nubia, In S. Emmel, M. Krause (eds.), Agypten und Nubien in spatantiker und chritlicher Zeit. Akten des 6. Internationalen Koptologenkongresses, Munster, 20.-26. Juli 1996, I, Wiesbaden, 285-296

2000    Nubian Imagines Potestatis in the Collections of the National Museum in Warsaw, BMNV 41, 24

2006    Remarks on Decoration of the Western Wall of Narthex in the Faras Cathedral, BMNV 42, 148-163

Penkala B.

1970    Przyczyny niszczenia kamiennych elementów zabytkowych z Faras, RMNW 14, 411-429

Ratyński Z.

1980    Krzyże pektoralne z Faras w zbiorach Muzeum Narodowego w Warszawie, RMNW 24, 147-172

1982    Hand and pectoral crosses from Faras, Nubia Christiana I, 223-270

Rodziewicz M.

1967    Terakotowe kraty okienne z Faras, RMNW XI, 143-174

Rostkowska B.

1971    Remarques sur l’iconographie des eparques en Nubie, EtTrav 5, 201-208

1972    Iconographie des personages historiques sur les peintures de Faras, EtTrav 5, 197-205

Ryl-Preibisz I.

1970    Chrześcijańskie kapitele z Faras ze zbiorów Muzeum Narodowego w Warszawie, RMNW XIV, 339-387

Scholz P.O.

1969    Some Problems of the Genesis of Paintings in Faras, EtTrav 3, 199–206

1975    The Iconographical Program of the Faras Cathedral. Some Marginal Remarks Concerning Prof. K. Weitzmann’s Theory, EtTrav 8, 296–299

2001    Wer war Merkurios, der „Bezwinger des Bosen”  in der Wandmalerei aus Faras (Pachoras) Iconizitat des Drachentoters im Nailtal, BMNV 42/1-4, 164-209

Vantini G.

1970    The Excavations at Faras. A Contribution to the History of Christian Nubia, Bologna

1986    Remarks on the Shepherds of the Faras Nativity, In Nubische Studien. Tagungsakten der 5. Internationalen Konferenz der nternational Society for Nubian Studies, Heidelberg, 22.-25. September 1982, 399–401

Weitzmann K.

1970    Some remarks on the sources of the fresco paintings of the Cathedral of Faras, KuGN, 325-330

Żurawski B.

1986    Bishops’ tombs in Faras, Nubische Studien, 413-418

Centrum Badań nad Nubią Średniowieczną 2018
© Wszelkie prawa zastrzeżone